Tatì Space 8/22/26 Tatì Space 8/22/26

Rëndësia e zonave të mbrojtura

nga:

Dritan Dhora (teksti)*

Alketa Misja (fotografitë)**

*Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja*

Zonat e mbrojtura në Shqipëri përfaqësojnë territore me vlera të rëndësishme natyrore, ekologjike, ekonomike dhe kulturore, ruajtja dhe menaxhimi i qëndrueshëm i të cilave është thelbësor për sigurimin e një zhvillimi afatgjatë. Këto territore përfshijnë një larmi ekosistemesh, nga zonat malore dhe pyjet deri te ligatinat, lumenjtë, liqenet dhe hapësirat bregdetare. Për shkak të biodiversitetit të pasur dhe pasurive natyrore që mbartin, zonat e mbrojtura kanë një rol të rëndësishëm në ruajtjen e ekuilibrit ekologjik dhe në garantimin e shërbimeve të domosdoshme që natyra i ofron shoqërisë.

Rëndësia ekologjike e tyre lidhet veçanërisht me ruajtjen e biodiversitetit dhe të habitateve natyrore. Ato krijojnë kushte për mbijetesën e llojeve të shumta të florës dhe faunës, përfshirë specie endemike dhe të rrezikuara. Në të njëjtën kohë, ekosistemet e mbrojtura kontribuojnë në rregullimin e ciklit të ujit, mbrojtjen e tokës nga erozioni, thithjen e karbonit dhe zbutjen e ndikimeve të ndryshimeve klimatike.

Nga këndvështrimi ekonomik, zonat e mbrojtura ofrojnë një gamë të gjerë burimesh dhe mundësish për zhvillim të qëndrueshëm. Menaxhimi racional i pyjeve mund të sigurojë produkte drusore, ndërsa bimët mjekësore dhe aromatike përbëjnë një potencial të rëndësishëm për ekonominë rurale dhe industrinë përpunuese. Gjithashtu, tokat bujqësore dhe kullotat përreth këtyre zonave mbështesin veprimtarinë bujqësore dhe blegtorale, ndërsa lumenjtë, liqenet dhe zonat bregdetare krijojnë mundësi për peshkim të qëndrueshëm. Krahas këtyre burimeve, zhvillimi i ekoturizmit, agroturizmit dhe turizmit të natyrës mund të gjenerojë të ardhura dhe vende pune për komunitetet lokale.

*Laguna e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja*

Së fundi, zonat e mbrojtura kanë rëndësi të drejtpërdrejtë për shëndetin publik dhe cilësinë e jetës. Pyjet dhe ekosistemet natyrore kontribuojnë në filtrimin e ndotësve të ajrit, prodhimin e oksigjenit dhe rregullimin e temperaturave. Ruajtja e ligatinave dhe baseneve ujore ndihmon në përmirësimin e cilësisë së ujit, në filtrimin natyror të ndotësve dhe në garantimin e burimeve ujore më të sigurta për komunitetet. Njëkohësisht, mbrojtja e tokave redukton erozionin dhe degradimin e tyre, ndërsa ruajtja e ekosistemeve natyrore ndihmon në parandalimin e përmbytjeve dhe në menaxhimin më të mirë të burimeve ujore. Hapësirat natyrore ofrojnë gjithashtu mundësi për aktivitet fizik, rekreacion dhe çlodhje, duke ndikuar pozitivisht në mirëqenien fizike dhe psikologjike të individëve. Për këtë arsye, ruajtja dhe menaxhimi efektiv i zonave të mbrojtura duhet të konsiderohen si një investim strategjik në kapitalin natyror të Shqipërisë, në shëndetin e popullsisë, në qëndrueshmërinë ekonomike dhe në ruajtjen e ekuilibrit të ekosistemeve për brezat e ardhshëm.

Alternativat ekonomike fitimprurëse të mundshme në një zonë të mbrojtur:

- Bujqësia e qëndrueshme

- Blegtoria tradicionale

- Bletaria

- Agroturizmi

- Ekoturizmi

- Turizmi malor

- Turizmi i aventurës

- Turizmi rural

- Turizmi kulturor

- Kampingu dhe glampingu (kamping me ekomodim më luksoz)

- Guidat turistike dhe interpretimi i natyrës

- Akomodimi turistik (bujtina, shtëpi pritëse)

- Gastronomia dhe restorantet me produkte lokale

- Peshkimi i qëndrueshëm (ku lejohet)

- Akuakultura tradicionale (në zona të caktuara)

- Grumbullimi dhe tregtimi i bimëve mjekësore e aromatike

- Mbledhja dhe tregtimi i frutave të egra, kërpudhave dhe produkteve të tjera pyjore jodrusore (ku lejohet)

- Përpunimi dhe shitja e produkteve bujqësore e blegtorale

- Përpunimi dhe tregtimi i mjaltit dhe produkteve të bletarisë

- Zejtaria dhe artizanati tradicional

- Prodhimi dhe shitja e suvenireve

- Fotografi dhe videografi natyrore për qëllime komerciale

- Organizimi i aktiviteteve rekreative në natyrë (ecje, çiklizëm, kajak, kalërim etj., sipas rregullave)

Fotot nga Laguna e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja

Shqipëria ka 52 zona të mbrojtura, të ndara në kategori si parqe kombëtare, parqe natyrore/rezervate natyrore të menaxhuara dhe peisazhe të mbrojtura. Këto zona mbulojnë një sipërfaqe prej rreth 624,460 hektarësh, që përfaqëson afërsisht 21.8% të territorit të Shqipërisë.

Gjithashtu, në Shqiperi ka rreth 330 monumente natyre, që është kategoria e tretë e zonave të mbrojtura.

Sipas legjislacionit shqiptar për zonat e mbrojtura, i cili eshte bazuar në kategorizimin që i bën IUCN (Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës) kategoritë e zonave të mbrojtura (sipas rëndësisë) janë:

1. Rezervat Natyror Strikt – Zona me mbrojtje shumë të lartë, ku aktiviteti njerëzor është i kufizuar dhe lejohet kryesisht kërkimi shkencor.

2. Park Kombëtar – Zona të mëdha me vlera të rëndësishme natyrore dhe biodiversitet të lartë, të mbrojtura për ruajtje, edukim dhe turizëm të qëndrueshëm.

3. Monument Natyre – Objekte ose formacione natyrore me vlera të veçanta shkencore, gjeologjike, biologjike ose estetike, si shpella, ujëvara, kanione dhe drurë monumentalë.

4. Rezervat Natyror i Menaxhuar (ose Park Natyror) – Zona ku mbrojtja e natyrës kombinohet me përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore.

5. Peisazh i Mbrojtur – Zona ku ndërveprimi ndërmjet natyrës dhe veprimtarisë njerëzore ka krijuar peisazhe me vlera të veçanta natyrore, kulturore dhe rekreative.

6. Zonë e Mbrojtur e Burimeve të Menaxhuara – Zona të destinuara për ruajtjen e ekosistemeve dhe përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore.

Kriporja e Nartës brenda Peizazhit të Mbrojtur Pishë Porro-Nartë, © Alketa Misja

*Dritan Dhora është ekspert mjedisor dhe koordinator i projekteve mjedisore, me mbi 25 vite përvojë profesionale në fushën e mjedisit. Ekspertiza e tij përfshin biodiversitetin, mbrojtjen dhe menaxhimin e ekosistemeve ujore, burimet natyrore, vlerësimin mjedisor dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Ka përvojë të gjerë në menaxhimin dhe koordinimin e projekteve kombëtare dhe ndërkombëtare, si dhe në bashkëpunimin me institucione publike, organizata dhe partnerë akademikë. Ka një përvojë të konsiderueshme në arsimin e lartë, kërkimin shkencor dhe përgatitjen e studimeve e publikimeve profesionale. Fokusi i veprimtarisë së tij është veçanërisht i lidhur me problematikat mjedisore të rajonit të Shkodrës, përfshirë Liqenin e Shkodrës, lumin Buna, biodiversitetin dhe menaxhimin e integruar të burimeve natyrore.

**© Alketa Misja. Fotot janë shkrepur në Lagunën e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë- Karavasta dhe në Kriporen e Nartës brenda Peizazhit të Mbrojtur Pishë Porro-Nartë, gjatë një vizite të organizuar Bird Guided Tour të drejtuar nga AOS Albanian Ornithological Society Albania.

Tatì Space 8/4/26 Tatì Space 8/4/26

Kur flamingot zbresin në qytet

Prej më shumë se një dekade si planifikues urban, kam mësuar se qyteti është më shumë se hapësirë e ndërtuar, produkt i njeriut krijues. Ai është njëherësh vendi ku njeriu formohet, ndërton marrëdhënien shoqërore dhe mëson të bëhet krijues ose jo. Për gati dy shekuj, hapësira urbane ka qenë jo vetëm vendi ku është zhvilluar qytetari modern, por edhe mjedisi që ka ndikuar në mënyrën se si ai e kupton botën dhe veten si qenie shoqërore.

Një reflektim mbi Revolucionin Flamingo

nga Kedis Burrja

Përvoja ime gjatë tre viteve të fundit në arkitekturën e peizazhit ma ka përforcuar idenë se mjedisi urban nuk përcaktohet vetëm nga rrugët, ndërtesat apo hapësirat publike. Ai përbëhet edhe nga një element që shpesh lihet në hije: ndjeshmëria e njerëzve ndaj vendit ku jetojnë. Kjo lidhje emocionale dhe kulturore është po aq e rëndësishme sa edhe kushtet fizike të qytetit. Njeriu nuk është vetëm një qenie biologjike; ai është edhe një qenie kulturore, e lidhur me historinë, gjuhën dhe kujtesën. Të gjitha këto pasqyrohen në mënyrën se si jetojmë dhe ndërveprojmë me qytetin. Kjo lidhje nuk bëhet askund më e dukshme sesa në jetën shoqërore që zhvillohet në hapësirat urbane.

Prej më shumë se 60 ditësh, qytetarët kanë mbushur sheshet duke shprehur një shqetësim të përbashkët. Por, përtej këtij shqetësimi, po lind edhe një mënyrë e re për ta parë se çfarë duan për të ardhmen. Edhe pse ende nuk është formuluar plotësisht, dëshira shfaqet në rezistencën e vazhdueshme ndaj një rendi i cili nuk e bën të mundur atë. Kjo rezistencë nuk po mbledh vetëm kërkesa të ndryshme; ajo po ndryshon edhe vetë njerëzit, të cilët po zbulojnë tek vetja guxim, dashuri dhe mundësi që nuk i kishin menduar më parë. Për këtë arsye, ajo ka shënuar fillimin e një epoke të re, të cilën po e quajnë Revolucioni i Flamingove.

Në pamje të parë, kjo mund të duket si një protestë e madhe qytetare. Por ajo është më shumë se kaq. Protesta dhe pjesëmarrja e gjerë janë vetëm dy dukuri sipërfaqësore të një procesi më të thellë, që po merr formë. Për ta kuptuar më mirë atë që po ndodh, do të veçoj tri cilësi që, sipas meje, e karakterizojnë këtë fenomen.

Cilësia e parë është karakteri i saj kombëtar. Kjo nuk është një lëvizje e kufizuar vetëm në Tiranë. Edhe pse kryeqyteti mbetet qendra kryesore e protestave, manifestime zhvillohen në shumë qytete e komunitete në të gjithë Shqipërinë. E njëjta gjë ndodh edhe në qytetet e botës ku jetojnë shqiptarë. Të marra së bashku, këto manifestime tregojnë se lëvizja ka kapërcyer kufijtë e kryeqytetit dhe të shtetit, duke bashkuar shqiptarët kudo që ndodhen në një frymë të përbashkët kombëtare.

Cilësia e dytë është karakteri i saj qytetar. Përmes kësaj lëvizjeje, shqiptarët po zbulojnë një mënyrë qytetarie te vetja, të cilin nuk e kanë parë as në botën perëndimore. Prej më shumë se dy muajsh, ata kanë mbajtur gjallë një rezistencë paqësore për mbrojtjen e një zone me vlera të veçanta natyrore. Por kjo nuk është vetëm një betejë për të mbrojtur një peizazh natyror. Ajo buron edhe nga lidhja e thellë që njerëzit kanë me vendin ku janë rritur dhe që nuk duan ta humbin. Pikërisht kjo lidhje me mjedisin, e shoqëruar me një sjellje qytetare dhe paqësore, e bën këtë lëvizje në Shqipëri një shembull të ri angazhimi, private dhe publike njëkohësisht.

Cilësia e tretë lidhet me ndryshimin që kjo lëvizje ka sjellë në mënyrën se si flasim dhe kuptojmë njëri-tjetrin. Fjalët që dëgjohen në parulla, në diskutime dhe në shesh nuk janë të reja. Të reja janë kuptimet që ato po marrin. Ky ndryshim kuptohet më mirë nga ata që e jetojnë manifestimin nga afër, ndërsa mbetet më i vështirë për ata që e njohin vetëm përmes ekranit. Në këtë mënyrë, gjuha po pasurohet nga ushtrimi i saj kolektiv; ajo nuk po përdoret vetëm për të shprehur pakënaqësi, por edhe për të artikuluar çështje të reja që deri dje dukeshin të pamundura për t'u shtruar.

Territori është skena ku zhvillohet kjo ngjarje e re shoqërore. Për ta kuptuar këtë lëvizje duhet të dalësh nga zona e konfortit dhe të shkosh ta vizitosh. Ndoshta të ecësh në shesh, ndoshta të shohësh vendet e rrezikuara ose të bisedosh me njerëzit që po i mbrojnë. Vetëm atëherë bëhet e qartë se kjo nuk është një protestë e zakonshme, por një marrëdhënie e re mes njerëzve dhe vendit ku jetojnë. Secili zgjedh vetë nga ta nisë rrugëtimin e tij. Por pa pjesëmarrje, asnjë ndryshim nuk mund të vijë për ata që e duan ndryshimin.

Autori i shkrimit dhe i fotove, Kedis Burrja, ka lindur në qytetin e Shkodrës në vitin 1988. Aty kultivoi dashurinë për peizazhin dhe aftësitë e para për pikturë. Studimet e larta i kreu në Tiranë, ku jeton edhe sot. Ai është planifikues urban me përvojë në planifikimin vendor dhe dizajnin e hapësirave publike e private kushtuar aktiviteteve njerëzore. Prej vitesh, aktivist urban në mbrojtje të hapësirave publike dhe të drejtave për qytetin. Studimet e fundit në arkitekturë peizazhi kanë qenë shtysë për të studiuar më nga afër perceptimin qytetar, si nëpërmjet dizajnit ashtu edhe fotografisë së lirë në hapësirat publike të mjediseve urbane.