Tatì Space 8/22/26 Tatì Space 8/22/26

Rëndësia e zonave të mbrojtura

nga:

Dritan Dhora (teksti)*

Alketa Misja (fotografitë)**

*Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja*

Zonat e mbrojtura në Shqipëri përfaqësojnë territore me vlera të rëndësishme natyrore, ekologjike, ekonomike dhe kulturore, ruajtja dhe menaxhimi i qëndrueshëm i të cilave është thelbësor për sigurimin e një zhvillimi afatgjatë. Këto territore përfshijnë një larmi ekosistemesh, nga zonat malore dhe pyjet deri te ligatinat, lumenjtë, liqenet dhe hapësirat bregdetare. Për shkak të biodiversitetit të pasur dhe pasurive natyrore që mbartin, zonat e mbrojtura kanë një rol të rëndësishëm në ruajtjen e ekuilibrit ekologjik dhe në garantimin e shërbimeve të domosdoshme që natyra i ofron shoqërisë.

Rëndësia ekologjike e tyre lidhet veçanërisht me ruajtjen e biodiversitetit dhe të habitateve natyrore. Ato krijojnë kushte për mbijetesën e llojeve të shumta të florës dhe faunës, përfshirë specie endemike dhe të rrezikuara. Në të njëjtën kohë, ekosistemet e mbrojtura kontribuojnë në rregullimin e ciklit të ujit, mbrojtjen e tokës nga erozioni, thithjen e karbonit dhe zbutjen e ndikimeve të ndryshimeve klimatike.

Nga këndvështrimi ekonomik, zonat e mbrojtura ofrojnë një gamë të gjerë burimesh dhe mundësish për zhvillim të qëndrueshëm. Menaxhimi racional i pyjeve mund të sigurojë produkte drusore, ndërsa bimët mjekësore dhe aromatike përbëjnë një potencial të rëndësishëm për ekonominë rurale dhe industrinë përpunuese. Gjithashtu, tokat bujqësore dhe kullotat përreth këtyre zonave mbështesin veprimtarinë bujqësore dhe blegtorale, ndërsa lumenjtë, liqenet dhe zonat bregdetare krijojnë mundësi për peshkim të qëndrueshëm. Krahas këtyre burimeve, zhvillimi i ekoturizmit, agroturizmit dhe turizmit të natyrës mund të gjenerojë të ardhura dhe vende pune për komunitetet lokale.

*Laguna e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja*

Së fundi, zonat e mbrojtura kanë rëndësi të drejtpërdrejtë për shëndetin publik dhe cilësinë e jetës. Pyjet dhe ekosistemet natyrore kontribuojnë në filtrimin e ndotësve të ajrit, prodhimin e oksigjenit dhe rregullimin e temperaturave. Ruajtja e ligatinave dhe baseneve ujore ndihmon në përmirësimin e cilësisë së ujit, në filtrimin natyror të ndotësve dhe në garantimin e burimeve ujore më të sigurta për komunitetet. Njëkohësisht, mbrojtja e tokave redukton erozionin dhe degradimin e tyre, ndërsa ruajtja e ekosistemeve natyrore ndihmon në parandalimin e përmbytjeve dhe në menaxhimin më të mirë të burimeve ujore. Hapësirat natyrore ofrojnë gjithashtu mundësi për aktivitet fizik, rekreacion dhe çlodhje, duke ndikuar pozitivisht në mirëqenien fizike dhe psikologjike të individëve. Për këtë arsye, ruajtja dhe menaxhimi efektiv i zonave të mbrojtura duhet të konsiderohen si një investim strategjik në kapitalin natyror të Shqipërisë, në shëndetin e popullsisë, në qëndrueshmërinë ekonomike dhe në ruajtjen e ekuilibrit të ekosistemeve për brezat e ardhshëm.

Alternativat ekonomike fitimprurëse të mundshme në një zonë të mbrojtur:

- Bujqësia e qëndrueshme

- Blegtoria tradicionale

- Bletaria

- Agroturizmi

- Ekoturizmi

- Turizmi malor

- Turizmi i aventurës

- Turizmi rural

- Turizmi kulturor

- Kampingu dhe glampingu (kamping me ekomodim më luksoz)

- Guidat turistike dhe interpretimi i natyrës

- Akomodimi turistik (bujtina, shtëpi pritëse)

- Gastronomia dhe restorantet me produkte lokale

- Peshkimi i qëndrueshëm (ku lejohet)

- Akuakultura tradicionale (në zona të caktuara)

- Grumbullimi dhe tregtimi i bimëve mjekësore e aromatike

- Mbledhja dhe tregtimi i frutave të egra, kërpudhave dhe produkteve të tjera pyjore jodrusore (ku lejohet)

- Përpunimi dhe shitja e produkteve bujqësore e blegtorale

- Përpunimi dhe tregtimi i mjaltit dhe produkteve të bletarisë

- Zejtaria dhe artizanati tradicional

- Prodhimi dhe shitja e suvenireve

- Fotografi dhe videografi natyrore për qëllime komerciale

- Organizimi i aktiviteteve rekreative në natyrë (ecje, çiklizëm, kajak, kalërim etj., sipas rregullave)

Fotot nga Laguna e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja

Shqipëria ka 52 zona të mbrojtura, të ndara në kategori si parqe kombëtare, parqe natyrore/rezervate natyrore të menaxhuara dhe peisazhe të mbrojtura. Këto zona mbulojnë një sipërfaqe prej rreth 624,460 hektarësh, që përfaqëson afërsisht 21.8% të territorit të Shqipërisë.

Gjithashtu, në Shqiperi ka rreth 330 monumente natyre, që është kategoria e tretë e zonave të mbrojtura.

Sipas legjislacionit shqiptar për zonat e mbrojtura, i cili eshte bazuar në kategorizimin që i bën IUCN (Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës) kategoritë e zonave të mbrojtura (sipas rëndësisë) janë:

1. Rezervat Natyror Strikt – Zona me mbrojtje shumë të lartë, ku aktiviteti njerëzor është i kufizuar dhe lejohet kryesisht kërkimi shkencor.

2. Park Kombëtar – Zona të mëdha me vlera të rëndësishme natyrore dhe biodiversitet të lartë, të mbrojtura për ruajtje, edukim dhe turizëm të qëndrueshëm.

3. Monument Natyre – Objekte ose formacione natyrore me vlera të veçanta shkencore, gjeologjike, biologjike ose estetike, si shpella, ujëvara, kanione dhe drurë monumentalë.

4. Rezervat Natyror i Menaxhuar (ose Park Natyror) – Zona ku mbrojtja e natyrës kombinohet me përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore.

5. Peisazh i Mbrojtur – Zona ku ndërveprimi ndërmjet natyrës dhe veprimtarisë njerëzore ka krijuar peisazhe me vlera të veçanta natyrore, kulturore dhe rekreative.

6. Zonë e Mbrojtur e Burimeve të Menaxhuara – Zona të destinuara për ruajtjen e ekosistemeve dhe përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore.

Kriporja e Nartës brenda Peizazhit të Mbrojtur Pishë Porro-Nartë, © Alketa Misja

Fotot nga Kriporja e Nartës brenda Peizazhit të Mbrojtur Pishë Porro-Nartë, © Alketa Misja

*Dritan Dhora është ekspert mjedisor dhe koordinator i projekteve mjedisore, me mbi 25 vite përvojë profesionale në fushën e mjedisit. Ekspertiza e tij përfshin biodiversitetin, mbrojtjen dhe menaxhimin e ekosistemeve ujore, burimet natyrore, vlerësimin mjedisor dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Ka përvojë të gjerë në menaxhimin dhe koordinimin e projekteve kombëtare dhe ndërkombëtare, si dhe në bashkëpunimin me institucione publike, organizata dhe partnerë akademikë. Ka një përvojë të konsiderueshme në arsimin e lartë, kërkimin shkencor dhe përgatitjen e studimeve e publikimeve profesionale. Fokusi i veprimtarisë së tij është veçanërisht i lidhur me problematikat mjedisore të rajonit të Shkodrës, përfshirë Liqenin e Shkodrës, lumin Buna, biodiversitetin dhe menaxhimin e integruar të burimeve natyrore.

**© Alketa Misja. Fotot janë shkrepur në Lagunën e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë- Karavasta dhe në Kriporen e Nartës brenda Peizazhit të Mbrojtur Pishë Porro-Nartë, gjatë një vizite të organizuar Bird Guided Tour të drejtuar nga AOS Albanian Ornithological Society Albania.

Tatì Space 8/4/26 Tatì Space 8/4/26

Kur flamingot zbresin në qytet

Prej më shumë se një dekade si planifikues urban, kam mësuar se qyteti është më shumë se hapësirë e ndërtuar, produkt i njeriut krijues. Ai është njëherësh vendi ku njeriu formohet, ndërton marrëdhënien shoqërore dhe mëson të bëhet krijues ose jo. Për gati dy shekuj, hapësira urbane ka qenë jo vetëm vendi ku është zhvilluar qytetari modern, por edhe mjedisi që ka ndikuar në mënyrën se si ai e kupton botën dhe veten si qenie shoqërore.

Një reflektim mbi Revolucionin Flamingo

nga Kedis Burrja

Përvoja ime gjatë tre viteve të fundit në arkitekturën e peizazhit ma ka përforcuar idenë se mjedisi urban nuk përcaktohet vetëm nga rrugët, ndërtesat apo hapësirat publike. Ai përbëhet edhe nga një element që shpesh lihet në hije: ndjeshmëria e njerëzve ndaj vendit ku jetojnë. Kjo lidhje emocionale dhe kulturore është po aq e rëndësishme sa edhe kushtet fizike të qytetit. Njeriu nuk është vetëm një qenie biologjike; ai është edhe një qenie kulturore, e lidhur me historinë, gjuhën dhe kujtesën. Të gjitha këto pasqyrohen në mënyrën se si jetojmë dhe ndërveprojmë me qytetin. Kjo lidhje nuk bëhet askund më e dukshme sesa në jetën shoqërore që zhvillohet në hapësirat urbane.

Prej më shumë se 60 ditësh, qytetarët kanë mbushur sheshet duke shprehur një shqetësim të përbashkët. Por, përtej këtij shqetësimi, po lind edhe një mënyrë e re për ta parë se çfarë duan për të ardhmen. Edhe pse ende nuk është formuluar plotësisht, dëshira shfaqet në rezistencën e vazhdueshme ndaj një rendi i cili nuk e bën të mundur atë. Kjo rezistencë nuk po mbledh vetëm kërkesa të ndryshme; ajo po ndryshon edhe vetë njerëzit, të cilët po zbulojnë tek vetja guxim, dashuri dhe mundësi që nuk i kishin menduar më parë. Për këtë arsye, ajo ka shënuar fillimin e një epoke të re, të cilën po e quajnë Revolucioni i Flamingove.

Në pamje të parë, kjo mund të duket si një protestë e madhe qytetare. Por ajo është më shumë se kaq. Protesta dhe pjesëmarrja e gjerë janë vetëm dy dukuri sipërfaqësore të një procesi më të thellë, që po merr formë. Për ta kuptuar më mirë atë që po ndodh, do të veçoj tri cilësi që, sipas meje, e karakterizojnë këtë fenomen.

Cilësia e parë është karakteri i saj kombëtar. Kjo nuk është një lëvizje e kufizuar vetëm në Tiranë. Edhe pse kryeqyteti mbetet qendra kryesore e protestave, manifestime zhvillohen në shumë qytete e komunitete në të gjithë Shqipërinë. E njëjta gjë ndodh edhe në qytetet e botës ku jetojnë shqiptarë. Të marra së bashku, këto manifestime tregojnë se lëvizja ka kapërcyer kufijtë e kryeqytetit dhe të shtetit, duke bashkuar shqiptarët kudo që ndodhen në një frymë të përbashkët kombëtare.

Cilësia e dytë është karakteri i saj qytetar. Përmes kësaj lëvizjeje, shqiptarët po zbulojnë një mënyrë qytetarie te vetja, të cilin nuk e kanë parë as në botën perëndimore. Prej më shumë se dy muajsh, ata kanë mbajtur gjallë një rezistencë paqësore për mbrojtjen e një zone me vlera të veçanta natyrore. Por kjo nuk është vetëm një betejë për të mbrojtur një peizazh natyror. Ajo buron edhe nga lidhja e thellë që njerëzit kanë me vendin ku janë rritur dhe që nuk duan ta humbin. Pikërisht kjo lidhje me mjedisin, e shoqëruar me një sjellje qytetare dhe paqësore, e bën këtë lëvizje në Shqipëri një shembull të ri angazhimi, private dhe publike njëkohësisht.

Cilësia e tretë lidhet me ndryshimin që kjo lëvizje ka sjellë në mënyrën se si flasim dhe kuptojmë njëri-tjetrin. Fjalët që dëgjohen në parulla, në diskutime dhe në shesh nuk janë të reja. Të reja janë kuptimet që ato po marrin. Ky ndryshim kuptohet më mirë nga ata që e jetojnë manifestimin nga afër, ndërsa mbetet më i vështirë për ata që e njohin vetëm përmes ekranit. Në këtë mënyrë, gjuha po pasurohet nga ushtrimi i saj kolektiv; ajo nuk po përdoret vetëm për të shprehur pakënaqësi, por edhe për të artikuluar çështje të reja që deri dje dukeshin të pamundura për t'u shtruar.

Territori është skena ku zhvillohet kjo ngjarje e re shoqërore. Për ta kuptuar këtë lëvizje duhet të dalësh nga zona e konfortit dhe të shkosh ta vizitosh. Ndoshta të ecësh në shesh, ndoshta të shohësh vendet e rrezikuara ose të bisedosh me njerëzit që po i mbrojnë. Vetëm atëherë bëhet e qartë se kjo nuk është një protestë e zakonshme, por një marrëdhënie e re mes njerëzve dhe vendit ku jetojnë. Secili zgjedh vetë nga ta nisë rrugëtimin e tij. Por pa pjesëmarrje, asnjë ndryshim nuk mund të vijë për ata që e duan ndryshimin.

Autori i shkrimit dhe i fotove, Kedis Burrja, ka lindur në qytetin e Shkodrës në vitin 1988. Aty kultivoi dashurinë për peizazhin dhe aftësitë e para për pikturë. Studimet e larta i kreu në Tiranë, ku jeton edhe sot. Ai është planifikues urban me përvojë në planifikimin vendor dhe dizajnin e hapësirave publike e private kushtuar aktiviteteve njerëzore. Prej vitesh, aktivist urban në mbrojtje të hapësirave publike dhe të drejtave për qytetin. Studimet e fundit në arkitekturë peizazhi kanë qenë shtysë për të studiuar më nga afër perceptimin qytetar, si nëpërmjet dizajnit ashtu edhe fotografisë së lirë në hapësirat publike të mjediseve urbane.

Tatì Space 7/27/26 Tatì Space 7/27/26

Thyerja e një miti

“Revolucioni i Flamingove” sfidoi një nga bindjet më të përhapura në shoqërinë shqiptare: atë se shqiptarët nuk bashkohen dhe nuk e ngrenë zërin për të drejtat e tyre. Ajo që nisi si një protestë për mbrojtjen e Zonës së Mbrojtur të Zvërnecit u shndërrua shumë shpejt në një lëvizje paqësore qytetare, ku mijëra njerëz, që prej 31 majit 2026, dalin çdo ditë në shesh dhe marshojnë së bashku.

Duke dokumentuar Revolucionin Flamingo

nga Megi Bega

© Megi Bega, Fytyre e pikturuar me flamurin shqiptar, Revolucioni Flamingo — © *Megi Bega*, Fytyre e pikturuar me flamurin shqiptar, Revolucioni Flamingo

Një nga veçoritë më të rralla të kësaj lëvizjeje është se ajo nuk ka një lider të vetëm. Forca e saj nuk buron nga një individ apo një parti politike, por nga vetë qytetarët. Kur u përball me skepticizëm, propagandë dhe kundërshtime, nuk ishte një lider ai që e mbajti gjallë protestën, por mijëra njerëz që refuzuan të tërhiqeshin dhe vazhduan të dilnin në shesh ditë pas dite.

© megi bega, proteste e revolucionit flamingo — © *megi bega*, proteste e revolucionit flamingo

© megi bega, banner e revolucionit flamingo — © *megi bega,* banner e revolucionit flamingo

Shumë shpejt, protesta nuk fliste më vetëm për Zvërnecin. Ajo u bë një hapësirë ku mijëra qytetarë shprehën pakënaqësitë e tyre për korrupsionin, sistemin shëndetësor, arsimin, mungesën e meritokracisë, emigrimin e të rinjve dhe një shtet që, sipas tyre, ka dështuar t’u shërbejë qytetarëve të vet. Mbi të gjitha, ajo u shndërrua në një revoltë kundër klasës së vjetër politike dhe në një kërkesë për një frymë të re përfaqësimi. Nuk është rastësi që sloganet më të dëgjuara janë: “Rama n’burg, Berisha n’burg”, “Shqipëria e Re” dhe “Pa rini nuk ka Shqipëri”.

© megi bega, shkendija te kuqe — © *megi bega*, shkendija te kuqe

© megi bega, marshimi i nates — © *megi bega*, marshimi i nates

© megi bega, flamur shqiptar i mbajtur nga nje protestues — © *megi bega*, flamur shqiptar

© megi bega, duke pikturuar flamingo — © *megi bega*, duke pikturuar flamingo

© megi bega, flamingo revolution night — © *megi bega*, nate revolucioni flamingo

© megi bega, heroi i flamurit — © *megi bega*, heroi i flamurit

© megi bega, deshira paqesore — © *megi bega*, deshira paqesore

Kjo është një protestë e njerëzve të zakonshëm: punëtorëve, studentëve, prindërve, pensionistëve, por edhe e diasporës shqiptare. Çdo ditë shihen familje që marshojnë me fëmijët e tyre, duke treguar se kjo nuk është vetëm një betejë për të tashmen, por edhe për brezat që do të vijnë.

Është një lëvizje e njerëzve për njerëzit. Me fuqinë e rrjeteve sociale, veçanërisht falë brezit Gen Z, protesta e gjeti zërin dhe ndërtoi identitetin e saj shumë përpara se të tërhiqte vëmendjen e gjerë të mediave tradicionale.

Këto fotografi dokumentojnë këto ditë dhe njerëzit që vendosën të mos heshtnin, por të marshonin së bashku. Ato tregojnë se, kur qytetarët bashkohen rreth një kauze të përbashkët, bindja se shqiptarët nuk bëhen bashkë nuk qëndron më.

Lëvizja vazhdon. Askush nuk e di deri kur. Por një gjë është e sigurt: shpresa që ajo zgjoi te shumë shqiptarë do të mbetet pjesë e kujtesës kolektive për shumë vite.

© megi bega, bashkimi — © *megi bega*, bashkimi

© megi bega, postera te protestes — © *megi bega*, postera te protestes

© megi bega, drejtesi — © *megi bega*, drejtesi

© megi bega, marshim paqesor — © *megi bega*, marshim paqesor

© megi bega, burgim, torta e protestes — © *megi bega*, burgim torta e protestes

© megi bega, turma protestuesish perpara komisariatit te policise — © *megi bega*, turma protestuesish perpara komisariatit

Megi Bega (l. 1999), autorja e fotove dhe tekstit, është një fotografe dokumentuese emergjente, me formim në Ekonomi dhe Kërkim. Ajo beson se fotografia është një formë dëshmie. Përmes fotografisë dokumentare, ajo kërkon të ruajë momentet që, me kalimin e kohës, bëhen pjesë e historisë dhe kujtesës kolektive.

Alketa Misja 7/16/26 Alketa Misja 7/16/26

Mbi kërkimin artistik të Olson Lamaj

Olson Lamaj

Qyteti si ideologji, objekti si simptomë

Olson Lamaj është artist vizual dhe fotograf me bazë në Tiranë. Ai ka studiuar Pikturë në Akademinë e Arteve të Bukura në Firence dhe ka përfunduar studimet Master në Fotografi Artistike në Akademinë Brera të Milanos. Praktika e tij artistike eksploron marrëdhënien mes imazhit, ideologjisë dhe kujtesës kolektive, duke u përqendruar në mënyrën se si sistemet politike, sociale dhe kulturore ndërtojnë identitete dhe forma të përfaqësimit. Fotografia është mediumi kryesor i punës së tij, të cilin e ndërthur me kërkimin, botimet artistike dhe instalacionin për të ndërtuar rrëfime që lëvizin mes dokumentimit dhe interpretimit. Në veprat e tij, fotografia nuk shërben thjesht si dokumentim i realitetit, por si një gjuhë artistike që krijon narrativa poetike, ironike dhe herë pas here imazhe butaforike mbi përditshmërinë urbane.

Veprimtaria artistike e Lamaj zhvillohet paralelisht me angazhimin e tij në ndërtimin dhe promovimin e skenës së artit bashkëkohor në Shqipëri. Nga viti 2012 deri në vitin 2017 ai ishte bashkëthemelues i MIZA Gallery, një hapësirë alternative e dedikuar promovimit të artistëve të rinj dhe krijimit të një platforme kritike për artin bashkëkohor në Tiranë. Olson Lamaj eshte themeluesi dhe editori i shtepise botuese Pararoja, një platformë e pavarur botuese që fokusohet në botimet artistike dhe publikimin e historive vizuale të artistëve përmes formatit të zine-ve dhe edicioneve të limituara.

Ndër projektet dhe ekspozitat e tij më të njohura janë Between Pattern and Shadow, Transitioning into Green, Holy Muscle, (Over)Identification dhe The Cat Above and the Mouse Below. Ai është fitues i çmimit Ardhje Award dhe ka marrë pjesë në rezidenca artistike ndërkombëtare në Nju Jork, Vjenë dhe Tirane. Punët e tij janë ekspozuar në institucione dhe galeri të ndryshme në Shqipëri dhe në Evropë.

Rreth serisë Between Pattern and Shadow

Between Pattern and Shadow është një seri fotografike që lind nga vëzhgimi i përditshëm i qytetit të Tiranës. Ajo mund të lexohet si një studim vizual mbi estetikën e tranzicionit post-socialist shqiptar, jo përmes ngjarjeve të mëdha historike, por përmes peizazhit urban, objekteve të zakonshme dhe gjurmëve që arkitektura dhe përditshmëria kanë lënë mbi qytetin.

Në fotografitë e Lamajt, qyteti nuk paraqitet si një peizazh monumental, por si një organizëm i ndërtuar nga fragmente. Vëmendja përqendrohet te ato elemente që zakonisht mbeten jashtë vështrimit: një karrige plastike e lënë në trotuar, një dritare e improvizuar, një gardh i shtrembër, një gomë makine, një zog i ngordhur mbi asfalt apo rrjeti i kabllove elektrike që mbulon fasadat. Këto nuk janë thjesht objekte të zakonshme; ato funksionojnë si simptoma të një shoqërie në transformim. Lamaj nuk mundohet te fotografoj monumentet turistike ose pejsazhin urban në qendër të qytetit, por i intereson jeta në periferi. Kjo qasje e afron praktikën e tij me një lloj arkeologjie të së tashmes, ku objektet më të zakonshme shndërrohen në dëshmi materiale të ideologjive që vazhdojnë të strukturojnë jetën e përditshme.

© Olson Lamaj, from the series Between Pattern and Shadow — © Olson Lamaj, from the series *Between Pattern and Shadow*

Shqipëria e tranzicionit nuk prodhoi një modernitet të pastër perëndimor, por një peizazh urban të përbërë nga shtresëzime historike, ndërtime informale, improvizime arkitekturore dhe mbetje të trashëgimisë brutaliste. Pikërisht ky territor kontradiktor përbën materien e fotografive të Lamajt. Brenda këtij kaosi urban ai kërkon të zbulojë një estetikë të përditshmërisë, duke treguar se edhe rastësia, improvizimi dhe papërsosmëria mund të krijojnë një gjuhë vizuale me identitet të veçantë.

Në këtë kuptim, qyteti nuk shfaqet përmes peizazheve heroike apo identitetit romantik kombëtar, por përmes fragmenteve të realitetit të përditshëm shqiptar. Kapitalizmi post-socialist ndërthuret me simbolikën nacionaliste; shqiponjat, yjet dhe ikonografia patriotike bashkëjetojnë me rrugë të papërfunduara, beton dhe ndërtime informale, duke krijuar një peizazh ku kontradiktat e tranzicionit bëhen të dukshme.

Kompozimet janë të qeta, frontale dhe të kontrolluara. Kjo distancë nuk synon neutralitetin, por krijon një mënyrë të caktuar leximi. Objektet fotografohen sikur të ishin artefakte arkeologjike, dëshmi materiale të një periudhe historike që vazhdon të prodhojë forma të reja të jetës urbane. Lamaj është i interesuar për mënyrën sesi elementet e qytetit krijojnë ritme vizuale aksidentale: kabllot vizatojnë kompozime abstrakte, hijet ndërpresin fasadat, ndërsa plastika, metali dhe betoni ndërtojnë marrëdhënie të papritura formale.

Fotografia nuk funksionon thjesht si regjistrim i realitetit, por si një mjet analize, përmes të cilit peizazhi urban lexohet si një strukturë kulturore dhe ideologjike.

Vetë titulli Between Pattern and Shadow përmbledh këtë marrëdhënie. “Pattern” nuk i referohet vetëm modeleve grafike që krijohen në sipërfaqen e fotografisë, por edhe strukturave të padukshme – politike, ekonomike dhe kulturore – që organizojnë jetën urbane. “Shadow”, nga ana tjetër, përfaqëson gjithçka që mbetet jashtë planifikimit: improvizimin, rastësinë, kujtesën dhe ato zona ku sistemi humbet kontrollin.

Between Pattern and Shadow nuk është vetëm një seri mbi Tiranën. Është një reflektim mbi mënyrën se si fotografia mund ta lexojë qytetin si një tekst kulturor, ku çdo objekt, çdo sipërfaqe dhe çdo gjurmë përmban histori të padukshme. Lamaj nuk fotografon qytetin për të treguar se si duket Tirana, por për të kuptuar se si historia, politika dhe ideologjia vazhdojnë të manifestohen në sipërfaqen e saj. Në këtë kuptim, peizazhi urban nuk është sfond i jetës sociale, por vetë forma materiale përmes së cilës historia vazhdon të shkruhet.

Intervistë me Olson Lamaj

Alketa Misja për Tatì Space: Përshëndetje z. Lamaj! Ju falënderojmë që pranuat ftesën për t'u intervistuar nga Tatì Space për të ndarë me lexuesit tanë mendimet dhe reflektimet tuaja mbi kërkimin dhe praktikën tuaj artistike.

Në seritë Between Pattern and Shadow ju ktheheni vazhdimisht te fragmentet e përditshme të qytetit. Çfarë ju tërheq drejt këtyre detajeve urbane dhe si e kuptoni marrëdhënien mes tranzicionit shqiptar dhe estetikës që prodhon qyteti?

Olson Lamaj: Prej vitesh e kam bërë zakon që, sa herë dal nga shtëpia, të marr me vete aparatin fotografik — edhe kur nuk jam i sigurt nëse do ta përdor. Kjo rutinë e vazhdueshme, e kombinuar me një vëmendje të tërhequr ndaj materialitetit të qytetit, më ka bërë që me kalimin e kohës të ndërtoj një arkiv personal të peizazhit urban në përditshmërinë e tij.

Ajo që më ka interesuar më shumë nuk është qyteti si imazh i përfunduar, as arkitektura si objekt më vete, por mënyra se si ai prodhohet përmes ndërhyrjeve të vogla, improvizimeve dhe gjesteve të përditshme. Në këto fragmente kam gjetur një estetikë të papritur, ku e vjetra dhe e reja nuk janë në konflikt të pastër, por bashkëjetojnë në mënyrë të çrregullt dhe shpesh kontradiktore.

Në këtë kuptim, tranzicioni nuk është vetëm një sfond historik, por një gjendje e vazhdueshme e qytetit, që prodhon vazhdimisht forma të reja vizuale — shpesh të papritura, por shumë domethënëse për mënyrën si e përjetojmë hapësirën ku jetojmë.

Tatì Space: Kabllot, plastika, rrethimet, betoni, kafshët endacake dhe strukturat provizore shfaqen shpesh në fotografitë tuaja si elemente qendrore të imazhit. Në vend që të mbeten thjesht detaje të rastësishme të peizazhit urban, ato lexohen si shenja të një realiteti më të gjerë social dhe ideologjik. Çfarë përfaqësojnë për ju këto objekte të zakonshme dhe pse mendoni se janë të rëndësishme për të kuptuar Shqipërinë post-socialiste?

Olson Lamaj: Këto objekte urbane janë, në një farë mënyre, materiali bazë nga i cili ndërtoj fotografitë e mia. Kabllot, betoni, plastika, rrethimet apo strukturat e përkohshme nuk i shoh thjesht si elemente të rastësishme të qytetit, por si gjurmë të mënyrës se si ai është ndërtuar dhe po vazhdon të transformohet. Ato janë një lloj “lënde e parë” vizuale, përmes së cilës mund të lexohet jo vetëm forma e qytetit, por edhe gjendja e tij sociale dhe historike.

Në të njëjtën kohë, një rol shumë të rëndësishëm në punën time kanë edhe kafshët endacake, zogjtë apo qenët që shfaqen në hapësirën urbane. Për mua ata janë si banorë të barabartë të këtij qyteti, pjesë e pandashme e tij. Shpesh kam një ndjesi empatie ndaj tyre, sikur në një mënyrë të heshtur gjej veten në praninë e tyre — në mënyrën si lëvizin, si përshtaten dhe si e përballojnë mjedisin urban.

Ka diçka shumë të pastër në këtë bashkëjetesë mes natyrës dhe qytetit, edhe kur ajo ndodh në kushte jo të favorshme. Në një farë mënyre, ato figura tregojnë një lloj rezistence të heshtur dhe aftësie për të gjetur vendin e tyre brenda kaosit urban. Dhe kjo ndjeshmëri, kjo marrëdhënie e drejtpërdrejtë me to, shpesh bëhet pjesë e mënyrës si unë e shikoj dhe e fotografoj qytetin.

Tatì Space: Kompozimet tuaja shpesh janë frontale, të qeta dhe me një distancë të dukshme emocionale. Në të njëjtën kohë, shumë prej fotografive krijojnë ritme grafike dhe marrëdhënie abstrakte mes formës, hijes dhe teksturës. Sa e shikoni fotografinë si dokumentim të realitetit social, dhe sa si një strukturë formale apo abstrakte vizuale?

Olson Lamaj: Kjo mënyrë e fotografimit tim mendoj se lidhet drejtpërdrejt me formimin tim artistik. Fakti që kam studiuar pikturë dhe vij nga një background vizual më ka bërë që të mendoj gjithmonë në terma kompozimi. Natyrshëm më lind nevoja për një organizim të saktë të elementeve brenda kuadrit, shpesh edhe një kërkim për një lloj “perfeksioni” kompozicional.

Kur jam përballë një subjekti, shpesh ndryshoj këndin e fotografimit derisa çdo element në kuadër të funksionojë brenda një strukture të vetme vizuale. Është një proçes shumë intuitiv, por njëkohësisht edhe shumë i kontrolluar — një lloj dialogu mes meje dhe subjektit.

Në këtë kuptim, fotografia për mua i afrohet ndërtimit të një tabloje. Elementet urbane si kabllot, telat apo strukturat arkitekturore shpesh i shoh si “penelata” brenda një pikture informale, ku qyteti vetë bëhet një lloj kanavace e hapur.

Tatì Space: Në punën tuaj shpesh bashkëjetojnë simbolet patriotike, reklamat, objektet kitsch dhe gjurmët e rrënimit urban, duke krijuar një ndjesi humori të heshtur dhe absurdi. Këto imazhe mund të lexohen si reflektime mbi mënyrën se si konsumizmi dhe identiteti kombëtar janë përthithur në realitetin shqiptar post-socialist. A e shikoni konsumizmin post-socialist si një formë të re ideologjie vizuale dhe çfarë roli luan ironia në ndërtimin e imazheve tuaja?

Olson Lamaj: Aspektet politike dhe sociale nuk janë një shtresë tematike në punën time, por një kusht strukturor i saj. Në kontekstin shqiptar, ku politika nuk funksionon si sfond, por si një regjim i përditshmërisë, edhe hapësira urbane bëhet një fushë ku ideologjitë materializohen në mënyrë të vazhdueshme përmes objekteve, mbetjeve dhe formave të ndërtuara.

Praktika ime kërkon të lexojë qytetin si një arkiv të hapur të tranzicionit, ku e kaluara dhe e tashmja nuk janë të ndara në mënyrë lineare, por bashkëekzistojnë si shtresa të mbivendosura. Peizazhi post-socialist nuk prodhon një rend të ri homogjen, por një ekonomi fragmentesh: struktura të braktisura, infrastruktura të papërfunduara dhe shenja të kapitalizmit të vonë që ndërhyjnë mbi njëra-tjetrën. Në këtë ndërthurje, objekti i zakonshëm nuk është neutral, por funksionon si simptomë e një sistemi historik dhe ideologjik në transformim të vazhdueshëm.

Në këtë kuptim, ajo që perceptohet si kaos urban nuk është mungesë rendi, por një formë e re racionaliteti vizual, ku ideologjia nuk artikulohet më përmes deklaratave, por përmes materialitetit të përditshëm. Humori dhe ironia, në këtë kontekst, nuk shërbejnë si lehtësim estetik, por si mekanizma distancimi kritik, që bëjnë të dukshme kontradiktat e brendshme të këtij regjimi vizual.

Tatì Space: Duket se praktika juaj nuk synon të ndërtojë rrëfime lineare, por të lexojë mënyrën se si pushteti, memoria dhe kultura materializohen në hapësirën urbane dhe në objektet e përditshme. A e shikoni fotografinë si një mjet që mund të zbulojë strukturat e padukshme sociale, politike dhe kulturore të një shoqërie?

Olson Lamaj: Po, në thelb fotografia ime mundohet pikërisht të bëjë këtë: të lexojë dhe të bëjë të dukshme strukturat që zakonisht mbeten të padukshme në përditshmëri. Nuk më intereson fotografia si regjistrim i drejtpërdrejtë i realitetit, por si një mjet për ta analizuar atë.

Në hapësirën urbane, pushteti, memoria dhe kultura nuk shfaqen në mënyrë të qartë apo narrative, por materializohen në forma të vogla, të shpërndara: në objekte, në ndërhyrje arkitekturore, në mënyrën si organizohet hapësira dhe si ajo përdoret. Fotografia më lejon t’i lexoj këto shtresa si një lloj teksti të hapur.Në këtë kuptim, imazhi nuk është vetëm një përfaqësim, por një mënyrë të menduari një instrument për të kuptuar realitetin përmes gjurmëve vizuale.

Tatì Space: Faleminderit Olson, Ju urojmë punë të mbarë në planet dhe projektet tuaja artistike.

Alketa Misja 11/26/23 Alketa Misja 11/26/23

Leonard Qylafi

Leonard Qylafi (l. 1980) është një artist pamor shqiptar i cili eksploron disa mediume si fotografinë, pikturën, videon dhe muzikën, ku një vend të caktuar zë Fotografia e Qytetit dhe e Arkitekturës së saj. Projektet në Fotografi dhe Video që reflektojnë mbi transformimin e hapësirave urbane janë (real) ESTATE, Estate, Whispers & Shadows, Solo Show. Të lidhura thellësisht me përvojën personale, veprat artistike të Leonardit janë një proces kërkimi dhe meditimi midis subjekteve dhe mediumeve. Që nga koha e diplomimi i tij në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë, në Atelienë e Pikturës në 2003, Leonard Qylafi ka qënë i pranishëm në skenën e artit vendas dhe ndërkombëtar. Gjatë viteve të fundit veprat e tij janë shfaqur në disa galeri dhe evente ndërkombëtare si: Centre de création contemporane, Olivier Debré, Tours-France (2021); Belvedere 21 Vjenë, Austri (2019); NiMAC Qipro (2018); Galeria Kombëtare Tiranë, Shqipëri (2017); MuCEM, Marsejë, Izolyatsia, Kiev në (2016); Salloni i 55 Tetorit, Beograd (2014); Künstlerhaus Bethanien, Berlin dhe Kunst Raum Riehen Basel, Zvicër (2012); MODEM Qendra për Artet Moderne dhe Bashkëkohore, Debrecen, Hungari (2011); TICAB-Tiranë Bienalja Ndërkombëtare e Artit Bashkëkohor, Bjcm- XIII Bienalja e artistëve të rinj nga Evropa dhe Mesdheu, Puglia Itali dhe ISCP- Nju Jork SHBA në (2009 ) ndër të tjera. Punët e tij janë botuar ndërkombëtarisht dhe mbledhur nga ; Galeria Kombëtare Shqiptare e Arteve, MuCEM- Musée des Civilizations de l'Europe et de la Méditerranée/Marseille, Muzeu i Artit Bashkëkohor Belvedere 21/Vjenë, dhe disa koleksione private. Në 2017, Leonard Qylafi përfaqësoi Shqipërinë në edicionin e 57-të të Bienales së Venecias, me projektin multidisiplinar "Ndodhi në kohën e tashme” të kuruar nga Vanessa Joan Müller. Unë jam mjaft e kënaqur që Leonardi pranoi të intervistohet për Tatì Space dhe të flasë rreth projekteve të tij në lidhje me Fotografinë e Arkitekturës dhe Urbane.

Alketa Misja për Tatì Space: Përshëndetje Leonard. Ju jeni një artist vizual i cili eksploron disa mediume, ndërmjet tyre Fotografinë dhe Videon. Cfarë vendi zë Fotografia në krijimtarinë tuaj artistike? Si lindi interesi për Fotografinë Urbane dhe të Arkitekturës në veçanti?

Leonard Qylafi: Interesi për fotografinë më ka lindur në kohën kur studioja në akademinë e arteve, në atelien e pikturës. Deri atëherë kisha formimin e liceut, të përqëndruar tek vizatimi dhe piktura. Fotografia ishte e re për mua dhe mori kohën e saj për ta përvetësuar nga ana teknike dhe përdorur si medium për projekte të veçanta. Ajo që mund të them është që ka pasur një ndikim të madh në praktikën time si artist në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë dhe mbetet prezente në punën time. Kryesisht projekte të veçanta që kam realizuar në fotografi kanë qënë zgjidhje të nisura gjithmonë nga një qasje konceptuale. Për rastin e fotografisë urbane ajo ka zënë vend natyrshëm si pjesë e projekteve që kanë pasur në fokus transformimet urbane.

Tatì Space: Cila është qasja, perspektiva juaj në Fotografinë e Arkitekturës dhe Urbane? Ju keni disa projekte mbi zhvillimet ndërtimore në një qytet që rritet vrullshëm si Tirana. Cila është ideja, koncepti i këtyre punëve?

Leonard Qylafi: Me fotografinë urbane jam marrë kryesisht në funksion të projekteve artistike që kam zhvilluar. Rreth 2007- 2011 hapsira urbane ka zënë një vend të rëndësishëm në projektet e mia. Projektet (Real) Estate dhe Estate, bazohen tërësisht te fotografia edhe pse Estate është një animacion fotografish i kthyer në Video. Projekte të tjera gjithmonë me të njëjtën temë kanë qënë në formën e videos si Private Show ose Whispers&Shadows. Në secilën prej tyre adresohet një aspekt i veçantë i marrëdhënies që kemi me hapësirën ky jetojmë dhe në veçanti idenë e ndryshimit dhe memories në raport me atë që e quajmë Polis ose qytet, si entitet kompleks dhe shprehje e kulturës dhe botëkuptimit të shoqërisë njerëzore.

Tatì Space: Si e shikoni skenën artistike në Shqipëri në lidhje me Fotografinë e Qytetit (nëse mund të ndani një opinion). Fotografia mund të nxisi një mendim apo ushqejë një diskutim mbi problemet e qytetit. Në këtë kuptim, cfarë sygjerimi mund ti jepni artistëve fotografë të rinj, që dëshirojnë të ekspolorojnë fotografinë urbane dhe të arkitekturës?

Leonard Qylafi: Duke e parë skenën artistike në një plan më të gjerë mund të them që për fat të keq ka një mungesë në tërësi hapësirash, strukturash që janë të nevojshme për promovimin dhe ekspozimin e artit në tërësi dhe sigurisht dhe të fotografisë bashkohore. Kjo e bën të vështirë njohjen dhe prezantimin e artistëve-fotografëve të rinj. Pjesa tjetër që e bën edhe më të vështirë, në rastin e fotografisë në veçanti, është masivizimi i saj si praktikë me zhvillimin e teknologjisë. Do të ishte e domosdoshme krijimi i strukturave të veçanta me fokus për fotografinë. Për fotografinë urbane dhe të arkitekturës mund të them që Tirana sot është një subjekt shumë i pasur për tu eksploruar. Fotografëve të rinj do tu sugjeroja ta shihnin si një mundësi të veçantë mbi të cilën të ndërtojnë kërkimin e tyre qoftë në aspektin e qytetit si subjekt ose të arkitekturës në veçanti.

Tatì Space: Faleminderit Leonard, Ju urojmë punë të mbarë në planet dhe projektet tuaja artistike.

Më poshtë po japim një përmbledhje të veprave të Leonard Qylafit, në Fotografi dhe Video, të cilat kanë në fokus temën e Qytetit dhe zhvillimeve të tij ndërtimore.

(real) ESTATE

(real) ESTATE, courtesy Leonard Qylafi

Seria e fotografive u zhvillua brenda një periudhe tre vjeçare dhe së bashku me veprat video Estate dhe Whispers & Shadows reflektojnë mbi transformimin e hapësirës urbane në Tiranë. Në këtë projekt të veçantë, që ishte pikënisja e kërkimit tim mbi këtë temë, stili dokumentar i fotografisë luan rolin e vëzhguesit kritik se si transformohet hapësira. Si një sistem i ndryshëm ekonomik dhe politik mbivendoset me një të mëparshëm. Serat kanë ekzistuar në periferi të Tiranës gjatë regjimit komunist, dhe tani ato gjenden në mes të një lagjeje të re. Ky transformim masiv më shumë sesa të ketë efekte tronditëse shtron pyetjen se sa pjesëmarrës jemi ne si banorë që jetojmë në qytet. A vendosim ne se si duhet të formohet ky qytet për t'iu përshtatur nevojave tona? Fatkeqësisht njerëzit nuk luajnë asnjë rol veç spektatorit.

Whispers & Shadows / 2011 / videos instalacion/ Standard Pal 4:3 me zë / 5:24 min/sek

*Fragment nga video instalacion “Whispers & Shadows” / 2011 / Standard Pal 4:3 me zë / 5:24 min/sek. courtesy Leonard Qylafi*

Vendodhja prezanton shikuesin me ndodhinë; makina ndërtimi që gërmojnë në tokë të mbuluar nga errësira e natës. Zhurmat e tyre të forta i lejnë vendin një zëri femëror që lexon një tekst të përzgjedhur nga “Politika e Aristotelit”. Vargjet që flasin për Polisin dhe ndjenjën e të jetuarit së bashku tingëllojnë utopike në modelin e sotëm si-makineri të qendrave urbane, ku roli i publikut duket se eklipsohet disi. Ideali i të jetuarit së bashku, i ndarjes së të mirave dhe hapësirës, tingëllon mijëvjeçarë larg, sapo zhurma e makinerive rikthehet sërish fort.

ESTATE / 2007 / Video Instalacion / Full HD (pa zë) / 8:58 min/sek

*Fragment nga Video Instalacion ESTATE / 2007 / Full HD (pa zë) / 8:58 min/sek. courtesy Leonard Qylafi*

Animacioni i heshtur bashkon fotografi të shumta duke u bërë në këtë mënyrë ditari i proçesit të ndërtimit të një ndërtese masive. Aspekti perceptues i proçesit bëhet një element kyç i punës. Koha fizike e një proçesi ndërtimi dy vjeçar është përqëndruar në nëntë minuta animacion, por kjo e bën këtë duke sfiduar vëmendjen e shikuesit me një pamje në dukje të ngrirë.

Shfaqje private / 2006 / Video Instalacion / Standard Pal 4:3 / Muzika nga Leonard Qylafi / 3:19 min/sek

*Fragment nga Video Instalacion “Shfaqje private” / 2006, Standard Pal 4:3 / Muzika nga Leonard Qylafi / 3:19 min/sek. courtesy Leonard Qylafi*

Marrëdhëniet që kemi me vendet janë shumë komplekse dhe disi të pamundura për t'u përshkruar me fjalë. Në Tiranën ku jetoj është shumë e zakonshme të shohësh ndërtesa që prishen për të ndërtuar të reja. Ky transformim i dhunshëm ndikon në jetën e njerëzve që jetojnë në qytet. Kur shihni se një ndërtesë që ju e dini është shkatërruar, lloji i tronditjes që përjetoni nuk mund të përshkruhet. Kështu ndodhi edhe me godinën që bëhet skena e shfaqjes sime. Unë shkova atje dhe luajta një pjesë të shkurtër muzikore që kam kompozuar si kujtim i marrëdhënies që kam pasur me atë vend.

Website i autorit: www.leonardqylafi.com

Tatì Space 2/16/23 Tatì Space 2/16/23

Libri Fotografik "Albanian Scapes"

Libri Fotografik “Albanian Scapes” është libri i parë i botimeve Tati Space, me fotografi nga Alketa Misja dhe parathënie nga Andi Papastefani dhe Falma Fshazi. Një udhëtim fotografik në peizazhin shqiptar siç shihet nga një arkitekte dhe urbaniste. Një Peizazh në transformim të vazhdueshëm nën ndikimin e aktiviteteve njerëzore dhe urbanizimit të shpejtë. Një peizazh i brishtë që nuk do të jetë më i njëjtë.

Libri Fotografik “Albanian Scapes” është libri i parë i botimeve Tati Space, me fotografi nga Alketa Misja dhe parathënie nga Andi Papastefani dhe Falma Fshazi.

Tashmë e vlefshme në Amazon dhe Blurb Bookstore

Amazon Store: ISBN Hardcover, ImageWrap: 9798881301958

Blurb Bookstore: ISBN Hardcover, ImageWrap: 9798881287856

Blurb Bookstore: ISBN Hardcover, Dust Jacket: 9798210988904

Language: English, Albanian

Standard Landscape, 10x8 inch, 25x20cm

100 pages, 87 photos, Premium Lustre Paper

Një udhëtim fotografik në peizazhin shqiptar siç shihet nga një arkitekte dhe urbaniste. Një Peizazh në transformim të vazhdueshëm nën ndikimin e aktiviteteve njerëzore dhe urbanizimit të shpejtë. Një peizazh i brishtë që nuk do të jetë më i njëjtë. Fotot e librit perfshijnë një hark kohor nga 2008 deri 2022. Ky është projekti më i gjatë fotografik nga Alketa Misja. Projekte të tjera fotografike prej të njëjtës autore janë Artifact Project - Fotografimi i Trashëgimisë Industriale të Periudhës Socialiste dhe Fotografimi i Arkitekturës Moderne në Shqipëri.

Në parathënien e saj Peizazhi si Trashëgimi, Falma Fshazi shkruan “Nëpërmjet punës së Alketa Misjes, peizazhi i Shqipërisë shfletohet si një album qindra faqesh. Secila foto është një libërth historie natyre, ekologjie, apo urbanizimi. Të gjitha bashkë, fotot dokumentojnë trashëgiminë shqiptare dhe peizazhin si trashëgimi.

Në Shqipërine e Albanian Scapes, ne rikujtojmë qytetet që ndërrojnë fytyrë me shpejtësi, teksa mbushen me ndërtesa të larta po aq sa me histori ende për t’u dëgjuar. Histori që mbivendosen, por vazhdojnë të jenë vetvetja, ashtu si dhe peizazhi urban shqiptar, transformimi i të cilit ka vijuar me intensitet drejt kodrave, fushave e brigjeve të lumenjve, duke hyrë edhe ku nuk i takon, por pa tjetërsuar dot ndjesinë e pamjen mesdhetare, gjurmët e kohëve, e as natyrën mikpritëse të vendasve”

Në parathënien e tij Në Shqipëri - Mes Peizazhit Natyror dhe Njerëzor, Andi Papastefani shkruan “Në këtë botim estetik e të veçantë, pamjet e këndshme të ngacmojnë syrin dhe mendjen. Ndryshe nga botime të tjera mbi Shqipërinë, ku theksohen vetëm bukuritë natyrore, ose në raste të tjera, veçse anarkia urbane, Alketa ka arritur të evidentojë kompleksitetin, kontrastin dhe problematikat e këtij vendi, me të cilin natyra është treguar aq bujare. Ky botim thekson përgjegjësinë e shoqërisë dhe banorëve për të kryer aktivitetet jetësore me sa më pak impakt negativ tek natyra

Si arkitekte dhe fotografe, ajo e prezanton këtë situatë plot kontradikta në narrativën e saj fotografike nëpër Shqipëri, me anë të imazheve ikonike që të shtyjnë të mendosh, të kuptosh vlerën e vërtetë të peizazhit, kulturës, historisë, si edhe atë që kemi humbur. “

Tatì Space 10/30/21 Tatì Space 10/30/21

"Journey beyond the horizon" - photography Meti Spahiu

Në rubrikën ‘Fotografët Shqiptar Emergjent’ në fushën e arkitekturës dhe urbanistikës, sjellim fotografin e ri kosovar Meti Spahiu. Meti është diplomuar si arkitekt në Fakultetin Teknik të Vienës TU WIEN dhe prej disa vitesh jeton dhe punon në Vjenë. Ai prezantohet për herën e dytë në TatìSpace, pas shfaqjes të tij të parë me Serinë Fotografike bardhë e zi “Big Cities in my Eyes”. Kësaj rradhe, fotografitë e tij janë së shumti me ngjyra, por nuk mungojne edhe ato bardhë e zi. Motivi mbetet i njëjtë- subjekti i tij i preferuar; Fotografia e Arkitekturës e qyteteve të Europës, shkrepur gjatë udhëtimeve të tij. Secila prej fotografive sjell kujtime personale nga qytetet si Insbruk dhe Zyrih. Fotografitë e tjera janë bërë në Vjenë, Munih, Bratisllav. Autori e titullon Serinë “Journey beyond the Horizon” (dedikuar A.Sh). Ashtu siç thotë edhe vet më parë, “ideja e fotografive të mia është që të sjell imazhe të bukura, që tërheqin vëmendjen e publikut për estetikën e objekteve të fotografuara. Do të doja që njerëzit që kalojnë çdo ditë pranë një ndërtese në mënyrë të shpenguar, kur shohin fotografinë të zbulojnë bukurinë e arkitekturës së saj. Për mua, fotografia është një fushë që nuk do më zhgënjejë, dhe që do eci paralelisht me profesionin e arkitektit”.

Allianz Arena, Munich, photography © Meti Spahiu

An den Kohlenrutschen 5, Vienna, photography © Meti Spahiu

Bratislava Bridge, Bratislava, photography © Meti Spahiu

Helmut Zilk Park 1100, Vienna, photography © Meti Spahiu

Odenburgerstrasse 19 1210, Vienna, photography © Meti Spahiu

Hofwiesenstrasse 16 78057, Zyrih , photography © Meti Spahiu

Schlachthausgasse 1030, Vienna, photography © Meti Spahiu

Subway Station Fröttmaning, Munich, photography © Meti Spahiu

Südbahnstrasse_Innsbruck, photography © Meti Spahiu

Taborstrasse 1020 Vienna, photography © Meti Spahiu

UBS Europaallee 23 8004 Zyrih, photography © Meti Spahiu

Hoch Zwei 1020, Vienna, photography © Meti Spahiu

Tatì Space 6/4/21 Tatì Space 6/4/21

Rozafa Shpuza

(Shqipëri 1969-)

Rozafa Shpuza është njëherësh poete dhe fotografe, risi që krijon një ndërthlidhje unike midis dy arteve. Ajo lëvron zhanrin e poezisë në dialektin gegë, por ajo është gjithashtu produktive në fushën e fotografisë, kryesisht në zhanrin e fotografisë urbane dhe të rrugës. Fotografitë e saj më së shumti janë shkrepur në rrugët e qytetit të saj të lindjes, Shkodër. Subjektet e fotografuara janë momente urbane të shkëputura nga skenat e qytetit, të kapura në mënyre abstrakte, shpesh herë surreale, me nota humori dhe të kompozuara mirë. Galeria e dytë e fotografive, ndoshta ajo më kryesorja, janë portretet e banorëve të qytetit, të fotografuar në mënyrë spontane në rrugët dhe sheshet e tij, ndërsa kryejnë aktivitete apo meditojnë të heshtur në qetësinë e tyre, të kapur në befasi duke na krijuar një gjendje të veçantë emocionale. Çfarë mendojnë personazhet e rrugës, kalimtarët e heshtur, fotografuar të izoluar në mesin e kaosit urban? Duket sikur secili prej tyre është mbyllur në botën e brendshme, zhytur në mendimet dhe hallet personale. Në një shoqëri individualiste, ku secili mendon për vete, Rozafa kërkon natyrshëm të depërtojë tek individi dhe psikologjia e tij. Një galeri e tretë e fotografive, e cila mua më pëlqen shumë, është cikli i autoportreteve në rrugët e qytetit, të shkrepura në trotuare, vitrina dyqanesh apo kafene, të kapura në superpozime planesh të ndryshme, duke aluduar për një botë komplekse dhe të ngatërruar në të cilën gjendet artisti dhe individi në qytetin modern. Fotografitë e Rozafës, ndonëse janë të veçanta në skenën e fotografisë urbane shqiptare, ushqehen nga një traditë e pasur ndërkombëtare e fotografisë së rrugës, të krijuar dhe frymëzuar nga fotografia e Walker Evans, Garry Winogrand, William Klein, Diane Arbus, Vivian Mayer, dhe të tjerë.

Më poshtë mund të lexoni një përshkrim që Rozafa Shpuza i bën fotografisë së saj urbane, dhënë për TatiSpace. Si nisi proçesi krijues, cila është nxitja dhe inspirimi i saj?

Rozafa Shpuza: Fotografia është një dashuri imja e kahershme, që vazhdon të më frymëzojë dhe të jetë pjesë e rëndësishme e përditës sime. Kam shumë vjet që merrem me fotografi, herë më intensivisht e herë më qetësisht, dhe mund të pohoj pa frikë se fotografia ma ka zbukuruar jetën. Aparatin e parë fotografik e kam blerë në Danimarkë, kur shkova në një kurs specializimi në vitin 1994. Dinamika e atij vendi, arkitektura, njerëzit, mënyra e ndryshme e konceptimit të ambienteve publike më joshi që t’i fiksoj të gjitha këto në aparatin tim tepër modest. Qysh atëherë nuk jam ndalur më. Fotografoj në rrugë se e ndjej se personazhet që fiksoj janë të vërtetë dhe përcjellin mesazhin e jetës pa korniza. Fotografia e rrugës është pjesa më e rëndësishme e krijimtarisë sime artistike. Udhëtoj shumë se e ndjej se qytetet kanë shumë surpriza për aparatin tim fotografik. Albumi i fundit me fotografi të rrugës është ai që realizova në Shkodër në periudhën e izolimit të pandemisë Covid 19. Një qytet i zbrazët, personazhe të frikësuar që nguten, dritare e dyer të mbyllura, të gjitha këto ndjesi tashmë janë të fiksuara në albumin tim “Ditari i nji stine të mrrolun”. Kam marrë pjesë në shumë aktivitete kushtuar fotografisë, në ekspozita të përbashkëta dhe personale, brenda dhe jashtë vendit, me dëshirën e mirë për të njohur artistë fotografë dhe për të parë ku qëndron fotografia ime në krahasim me fotot e tyre. Para 3 vjetëve kam hapur në Shkodër një galeri arti, te shtëpia vjetër e prindërve, me dëshirën e mirë që të promovoj artistë nga e gjithë bota.

Momente Urbane

© Rozafa Shpuza, Komunikim, Koman Shkoder

Portrete Kalimtarësh

© Rozafa Shpuza, nga Cikli “Ditari i një stine të mrrolun”

© Rozafa Shpuza, Selektuesi, nga Cikli “Ditari i një stine të mrrolun”

© Rozafa Shpuza, tek Dugajt e Reja, Shkodër

Color Photography

Për më shumë rreth fotografisë së Rozafa Shpuzës, mund të klikoni në rrjetet e saj sociale, Facebook, Instagram dhe Galleria Oda.

Tatì Space 1/14/21 Tatì Space 1/14/21

"Big cities in my eyes" - photography Meti Spahiu

Meti Spahiu është një arkitekt i sapodiplomuar në Fakultetin Teknik të Vjenës (TU WIEN ), i cili ndjek pasionin e Fotografisë së Arkitekturës. Subjekti i fotografisë së tij janë ndërtesat e reja rezidenciale dhe komerciale në qytetin e Vjenës dhe qytete të tjera të Europës. Fotografitë e tij bardhë e zi shprehin vertikalitetin dhe horizontalitetin në arkitekturë, duke përforcuar anën estetike të objektit.

Në TATÌ SPACE po çelim një rubrikë të re të postimeve, mbi fotografët e rinj shqiptarë, emergjentë në fushën e Fotografisë së Arkitekturës. Meti Spahiu është një arkitekt i sapodiplomuar në Fakultetin Teknik të Vjenës (TU WIEN ), i cili ndjek pasionin e Fotografisë së Arkitekturës. Subjekti i fotografisë së tij janë ndërtesat e reja rezidenciale dhe komerciale në qytetin e Vjenës dhe qytete të tjera të Europës. I lindur në Kamenicë të Kosovës, ku jetoi deri në moshën 25 vjeçare, Meti u shpëngul për të studiuar dhe jetuar në Vjenë, Austri. Rrugëtimin e tij si arkitekt e shikon të lidhur ngushtë me fotografinë. Fotografitë e tij bardhë e zi shprehin vertikalitetin dhe horizontalitetin në arkitekturë, duke përforcuar anën estetike të objektit. Siç thotë ai, “ideja e fotografive të mia është që të sjell imazhe të bukura, që të tërheqin vëmendjen e publikut për estetikën e objekteve të fotografuara. Do të doja që njerëzit që kalojnë çdo ditë pranë një ndërtese në mënyrë të shpenguar, kur të shohin fotografinë të zbulojnë bukurinë e arkitekturës së saj . Për mua, fotografia është një fushë që nuk do më zhgënjejë kurrë, dhe që do eci paralelisht me profesionin e arkitektit”.

City gate Aderklaaerstrasse - Vienna, © Meti Spahiu

Fernheizwerk Arsenal - Vienna, © Meti Spahiu

Harry SeidlerTurm - Vienna, © Meti Spahiu

JanisJoplin Promenade - Vienna, © Meti Spahiu

Leonard-Bernstein-Strasse - Vienna, © Meti Spahiu

Maintrain Station -Vienna, © Meti Spahiu

Olympiahalle 6020 Innsbruck, © Meti Spahiu

Strasse der Wiener Wirtschaft - Vienna, © Meti Spahiu

The stairs school “Eusebio da Guarda”, © Meti Spahiu

Via Dell’annunciata Milano, © Meti Spahiu