Rëndësia e zonave të mbrojtura
Zonat e mbrojtura në Shqipëri përfaqësojnë territore me vlera të rëndësishme natyrore, ekologjike, ekonomike dhe kulturore, ruajtja dhe menaxhimi i qëndrueshëm i të cilave është thelbësor për sigurimin e një zhvillimi afatgjatë. Këto territore përfshijnë një larmi ekosistemesh, nga zonat malore dhe pyjet deri te ligatinat, lumenjtë, liqenet dhe hapësirat bregdetare.
nga:
Dritan Dhora (teksti)*
Alketa Misja (fotografitë)**
Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja
Zonat e mbrojtura në Shqipëri përfaqësojnë territore me vlera të rëndësishme natyrore, ekologjike, ekonomike dhe kulturore, ruajtja dhe menaxhimi i qëndrueshëm i të cilave është thelbësor për sigurimin e një zhvillimi afatgjatë. Këto territore përfshijnë një larmi ekosistemesh, nga zonat malore dhe pyjet deri te ligatinat, lumenjtë, liqenet dhe hapësirat bregdetare. Për shkak të biodiversitetit të pasur dhe pasurive natyrore që mbartin, zonat e mbrojtura kanë një rol të rëndësishëm në ruajtjen e ekuilibrit ekologjik dhe në garantimin e shërbimeve të domosdoshme që natyra i ofron shoqërisë.
Rëndësia ekologjike e tyre lidhet veçanërisht me ruajtjen e biodiversitetit dhe të habitateve natyrore. Ato krijojnë kushte për mbijetesën e llojeve të shumta të florës dhe faunës, përfshirë specie endemike dhe të rrezikuara. Në të njëjtën kohë, ekosistemet e mbrojtura kontribuojnë në rregullimin e ciklit të ujit, mbrojtjen e tokës nga erozioni, thithjen e karbonit dhe zbutjen e ndikimeve të ndryshimeve klimatike.
Nga këndvështrimi ekonomik, zonat e mbrojtura ofrojnë një gamë të gjerë burimesh dhe mundësish për zhvillim të qëndrueshëm. Menaxhimi racional i pyjeve mund të sigurojë produkte drusore, ndërsa bimët mjekësore dhe aromatike përbëjnë një potencial të rëndësishëm për ekonominë rurale dhe industrinë përpunuese. Gjithashtu, tokat bujqësore dhe kullotat përreth këtyre zonave mbështesin veprimtarinë bujqësore dhe blegtorale, ndërsa lumenjtë, liqenet dhe zonat bregdetare krijojnë mundësi për peshkim të qëndrueshëm. Krahas këtyre burimeve, zhvillimi i ekoturizmit, agroturizmit dhe turizmit të natyrës mund të gjenerojë të ardhura dhe vende pune për komunitetet lokale.
Laguna e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja
Së fundi, zonat e mbrojtura kanë rëndësi të drejtpërdrejtë për shëndetin publik dhe cilësinë e jetës. Pyjet dhe ekosistemet natyrore kontribuojnë në filtrimin e ndotësve të ajrit, prodhimin e oksigjenit dhe rregullimin e temperaturave. Ruajtja e ligatinave dhe baseneve ujore ndihmon në përmirësimin e cilësisë së ujit, në filtrimin natyror të ndotësve dhe në garantimin e burimeve ujore më të sigurta për komunitetet. Njëkohësisht, mbrojtja e tokave redukton erozionin dhe degradimin e tyre, ndërsa ruajtja e ekosistemeve natyrore ndihmon në parandalimin e përmbytjeve dhe në menaxhimin më të mirë të burimeve ujore. Hapësirat natyrore ofrojnë gjithashtu mundësi për aktivitet fizik, rekreacion dhe çlodhje, duke ndikuar pozitivisht në mirëqenien fizike dhe psikologjike të individëve. Për këtë arsye, ruajtja dhe menaxhimi efektiv i zonave të mbrojtura duhet të konsiderohen si një investim strategjik në kapitalin natyror të Shqipërisë, në shëndetin e popullsisë, në qëndrueshmërinë ekonomike dhe në ruajtjen e ekuilibrit të ekosistemeve për brezat e ardhshëm.
Laguna e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja
Alternativat ekonomike fitimprurëse të mundshme në një zonë të mbrojtur:
- Bujqësia e qëndrueshme
- Blegtoria tradicionale
- Bletaria
- Agroturizmi
- Ekoturizmi
- Turizmi malor
- Turizmi i aventurës
- Turizmi rural
- Turizmi kulturor
- Kampingu dhe glampingu (kamping me ekomodim më luksoz)
- Guidat turistike dhe interpretimi i natyrës
- Akomodimi turistik (bujtina, shtëpi pritëse)
- Gastronomia dhe restorantet me produkte lokale
- Peshkimi i qëndrueshëm (ku lejohet)
- Akuakultura tradicionale (në zona të caktuara)
- Grumbullimi dhe tregtimi i bimëve mjekësore e aromatike
- Mbledhja dhe tregtimi i frutave të egra, kërpudhave dhe produkteve të tjera pyjore jodrusore (ku lejohet)
- Përpunimi dhe shitja e produkteve bujqësore e blegtorale
- Përpunimi dhe tregtimi i mjaltit dhe produkteve të bletarisë
- Zejtaria dhe artizanati tradicional
- Prodhimi dhe shitja e suvenireve
- Fotografi dhe videografi natyrore për qëllime komerciale
- Organizimi i aktiviteteve rekreative në natyrë (ecje, çiklizëm, kajak, kalërim etj., sipas rregullave)
Fotot nga Laguna e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë-Karavasta, © Alketa Misja
Shqipëria ka 52 zona të mbrojtura, të ndara në kategori si parqe kombëtare, parqe natyrore/rezervate natyrore të menaxhuara dhe peisazhe të mbrojtura. Këto zona mbulojnë një sipërfaqe prej rreth 624,460 hektarësh, që përfaqëson afërsisht 21.8% të territorit të Shqipërisë.
Gjithashtu, në Shqiperi ka rreth 330 monumente natyre, që është kategoria e tretë e zonave të mbrojtura.
Sipas legjislacionit shqiptar për zonat e mbrojtura, i cili eshte bazuar në kategorizimin që i bën IUCN (Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës) kategoritë e zonave të mbrojtura (sipas rëndësisë) janë:
1. Rezervat Natyror Strikt – Zona me mbrojtje shumë të lartë, ku aktiviteti njerëzor është i kufizuar dhe lejohet kryesisht kërkimi shkencor.
2. Park Kombëtar – Zona të mëdha me vlera të rëndësishme natyrore dhe biodiversitet të lartë, të mbrojtura për ruajtje, edukim dhe turizëm të qëndrueshëm.
3. Monument Natyre – Objekte ose formacione natyrore me vlera të veçanta shkencore, gjeologjike, biologjike ose estetike, si shpella, ujëvara, kanione dhe drurë monumentalë.
4. Rezervat Natyror i Menaxhuar (ose Park Natyror) – Zona ku mbrojtja e natyrës kombinohet me përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore.
5. Peisazh i Mbrojtur – Zona ku ndërveprimi ndërmjet natyrës dhe veprimtarisë njerëzore ka krijuar peisazhe me vlera të veçanta natyrore, kulturore dhe rekreative.
6. Zonë e Mbrojtur e Burimeve të Menaxhuara – Zona të destinuara për ruajtjen e ekosistemeve dhe përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore.
Fotot nga Kriporja e Nartës brenda Peizazhit të Mbrojtur Pishë Porro-Nartë, © Alketa Misja
*Dritan Dhora është ekspert mjedisor dhe koordinator i projekteve mjedisore, me mbi 25 vite përvojë profesionale në fushën e mjedisit. Ekspertiza e tij përfshin biodiversitetin, mbrojtjen dhe menaxhimin e ekosistemeve ujore, burimet natyrore, vlerësimin mjedisor dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Ka përvojë të gjerë në menaxhimin dhe koordinimin e projekteve kombëtare dhe ndërkombëtare, si dhe në bashkëpunimin me institucione publike, organizata dhe partnerë akademikë. Ka një përvojë të konsiderueshme në arsimin e lartë, kërkimin shkencor dhe përgatitjen e studimeve e publikimeve profesionale. Fokusi i veprimtarisë së tij është veçanërisht i lidhur me problematikat mjedisore të rajonit të Shkodrës, përfshirë Liqenin e Shkodrës, lumin Buna, biodiversitetin dhe menaxhimin e integruar të burimeve natyrore.
**© Alketa Misja. Fotot janë shkrepur në Lagunën e Karavastasë brenda Parkut Kombëtar Divjakë- Karavasta dhe në Kriporen e Nartës brenda Peizazhit të Mbrojtur Pishë Porro-Nartë, gjatë një vizite të organizuar Bird Guided Tour të drejtuar nga AOS Albanian Ornithological Society Albania.
Topografia e Re: Fotografimi i Peizazhit të ndryshuar nga njeriu
Në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970, një grup fotografësh u shfaqën në skenën artistike me një vizion të veçantë. Ata drejtuan lentet e tyre jo te peizazhet piktoreske, natyrore që kishin dominuar botën e fotografisë për dekada, por te transformimi shpesh i anashkaluar dhe ndonjëherë jo tepër tërheqës i peizazhit amerikan nga aktivitetet njerëzore. Kjo lëvizje, e njohur si Topografia e Re, përfaqësoi një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si ne e shohim botën sot, duke u përqendruar në "peizazhin e ndryshuar nga njeriu", në një mënyrë unike dhe provokuese.
Në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970, një grup fotografësh u shfaqën në skenën artistike me një vizion të veçantë. Ata drejtuan lentet e tyre jo te peizazhet piktoreske, natyrore që kishin dominuar botën e fotografisë për dekada, por te transformimi shpesh i anashkaluar dhe ndonjëherë jo tepër tërheqës i peizazhit amerikan nga aktivitetet njerëzore. Kjo lëvizje, e njohur si Topografia e Re, përfaqësoi një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si ne e shohim botën sot, duke u përqendruar në "peizazhin e ndryshuar nga njeriu", në një mënyrë unike dhe provokuese.
Lëvizja e ka origjinën në një ekspozitë të titulluar "Topografia e Re: Fotografitë e një peizazhi të ndryshuar nga njeriu", kuruar nga William Jenkins në 1975 në Shtëpinë George Eastman në Rochester, Nju Jork. Ekspozita paraqiti punën e dhjetë fotografëve bashkëkohorë; Robert Adams, Lewis Baltz, Bernd dhe Hilla Becher, Joe Deal, Frank Gohlke, Nicholas Nixon, John Schott, Stephen Shore dhe Henry Wessel. Termi "Topografia e Re" u krijua për të përshkruar fokusin e këtyre fotografëve në kapjen e transformimit të peizazhin amerikan, veçanërisht të Amerikes Perëndimore.
Robert Adams, Ndërtesa të reja që po ndërtohen, Kolorado Springs, 1968
Tema dhe koncepte të Lëvizjes “Topografia e Re”
Objektiviteti dhe peizazhi urban:
Fotografët e Topografisë së Re braktisën romantizmin dhe idealizmin e lidhur tradicionalisht me fotografinë e peizazhit. Në vend të kësaj, ata adoptuan një qasje më objektive dhe të shkëputur për të kapur mjedisin bashkëkohor urban dhe periferik. Fotografitë e tyre përshkruanin mjedisin e ndërtuar, shtrirjen periferike, strukturat industriale dhe aspektet e zakonshme të jetës së përditshme, që po ndodhnin në peizazhin amerikan të pasluftës, me një ndjenjë objektiviteti dhe një shkëputje pothuajse shkencore.
Minimalizmi dhe Formalizmi:
Fotografët e Topografisë së Re përqafuan një estetikë minimaliste dhe formaliste, shpesh duke përdorur kompozime të drejtpërdrejta, gjeometri të qarta dhe një fokus në cilësitë e qenësishme të subjektit. Imazhet e tyre theksonin aspektet formale të fotografisë, të tilla si fokusi, ndriçimi dhe qartësia, të cilat ishin në kontrast me stilet e romantizuara dhe subjektive të së kaluarës.
Kritika e Kulturës së Konsumizmit:
Lëvizja shërbeu si një përgjigje kritike ndaj kulturës së konsumizmit dhe pasojave mjedisore të zhvillimit të pakontrolluar urban. Fotografitë e parkingjeve, ndërtesave industriale dhe trakteve të banesave periferike nxirrnin në pah erozionin e peizazheve natyrore dhe abuzivizmin e strukturave të krijuara nga njeriu. Duke vepruar kështu, ata inkurajuan shikuesit të reflektojnë mbi ndikimin e konsumizmit dhe industrializimit në mjedis.
Lewis Baltz, Park i ri Industrial, afër Irvine Kalifornia, 1974
Fotografë të shquar
Lëvizja e Re Topografike prezantoi një grup fotografësh të cilët luajtën një rol kryesor në ripërcaktimin e zhanrit të fotografisë së peizazhit. Disa figura të spikatura janë:
Lewis Baltz: Baltz kapi thelbin e lëvizjes, veçanërisht në serinë e tij "Parqet e reja industriale pranë Irvine, Kaliforni”. Ai fotografoi peizazhe sterile me një vëmendje të përpiktë ndaj kompozimit dhe detajeve.
Lewis Baltz, Park i ri Industrial, afër Irvine Kalifornia, 1974
Lewis Baltz, Park i ri Industrial, afër Irvine Kalifornia, 1974
Robert Adams: Puna e Adams shpesh përqendrohej në zgjerimin urban dhe periferik në Kolorado. Seria e tij "Perëndimi i ri" përshkruante skena që sfidonin nocionin e ëndrrës amerikane në epokën e pasluftës. Imazhet e Adams karakterizoheshin nga kompozimet e tyre të qarta dhe një ndjenjë e thellë qetësie, duke provokuar shikuesit të mendojnë për marrëdhënien midis njeriut dhe natyrës.
Robert Adams, Pikes Peak Park Colorado Springs, 1969
Robert Adams, Colorado Springs, 1974
Bernd dhe Hilla Becher ishin një çift gjerman te njohur për qasjen e tyre tipologjike ndaj fotografisë. Ata dokumentuan me përpikëri strukturat industriale si kullat e ujit, rezervuarët e gazit, etj, duke renditur imazhet e tyre në rrjeta që shfaqnin ndryshimet delikate midis objekteve në dukje identike. Puna e tyre ishte instrumentale në formësimin e qasjes formaliste dhe analitike të Lëvizjes, duke theksuar ndikimin e industrisë dhe infrastrukturës në peizazh.
Stephen Shore: Seria ikonë e Shore " Vende të pazakonta " eksploron bukurinë e përditshme të peizazheve amerikane, duke kapur të zakonshmen në mënyra të jashtëzakonshme. Ai dokumentoi parkingje, skena rrugësh, motele, duke celebruar të zakonshmen dhe duke nxitur shikuesit të rivlerësojnë mjedisin e tyre.Përdorimi i ngjyrave në fotografinë e tij ishte një largim nga imazhet bardh e zi të lidhura me Lëvizjen.
Stephen Shore, Church and 2nd Streets Easton Pennsylvania, 1974
Stephen Shore, Beverly Boulevard and La Brea Avenue Los-Angeles California, 1975
Stephen Shore, Pine Street Seattle, 1974
Ndikimi dhe Trashëgimia
Lëvizja e Topografisë së Re përfaqësoi një ndryshim paradigmë në botën e fotografisë dhe pati një ndikim të thellë në artin bashkëkohor. Ajo i detyroi shikuesit të rishikonin perceptimet e tyre për mjedisin, ndikimin e aktivitetit njerëzor në peizazh dhe estetikën e të zakonshmes. Ndikimi i kësaj lëvizjeje mund të shihet në punën e shumë fotografëve dhe artistëve bashkëkohorë që vazhdojnë të eksplorojnë marrëdhëniet midis njerëzimit dhe mjedisit.
Rivlerësimi i subjektit fotografik:
Lëvizja detyroi një rivlerësim të asaj që mund të konsiderohet një subjekt legjitim për fotografinë. Ajo e zhvendosi fokusin nga piktoreskja drejt aspekteve të anashkaluara dhe të zakonshme të mjedisit të përditshëm. Kjo zgjeroi mundësitë për lëndën fotografike dhe frymëzoi fotografët për të eksploruar peizazhin e ndryshuar nga njeriu në mënyra të reja.
Ndikimi në fotografinë bashkëkohore:
Lëvizja Topografia e Re hodhi themelet për fotografinë bashkëkohore të peizazhit. Ajo ndikoi te fotografët që vazhdojnë të eksplorojnë marrëdhëniet komplekse midis njerëzve dhe mjedisit, shpesh duke përdorur një qasje të ngjashme të shkëputur dhe analitike.
Ndërgjegjësimi mjedisor:
Lëvizja luajti gjithashtu një rol të rëndësishëm në rritjen e ndërgjegjësimit për çështjet mjedisore dhe pasojat e veprimeve njerëzore në peizazh. Duke fotografuar zënien e natyrës nga hapësirat e projektuara nga njeriu, fotografët e New Topographics inkurajuan shikuesit të merrnin parasysh ndikimet e këtyre ndërhyrjeve.
Libri Fotografik "Albanian Scapes"
Libri Fotografik “Albanian Scapes” është libri i parë i botimeve Tati Space, me fotografi nga Alketa Misja dhe parathënie nga Andi Papastefani dhe Falma Fshazi. Një udhëtim fotografik në peizazhin shqiptar siç shihet nga një arkitekte dhe urbaniste. Një Peizazh në transformim të vazhdueshëm nën ndikimin e aktiviteteve njerëzore dhe urbanizimit të shpejtë. Një peizazh i brishtë që nuk do të jetë më i njëjtë.
Albanian Scapes, Alketa Misja
Libri Fotografik “Albanian Scapes” është libri i parë i botimeve Tati Space, me fotografi nga Alketa Misja dhe parathënie nga Andi Papastefani dhe Falma Fshazi.
Tashmë e vlefshme në Amazon dhe Blurb Bookstore
Amazon Store: ISBN Hardcover, ImageWrap: 9798881301958
Blurb Bookstore: ISBN Hardcover, ImageWrap: 9798881287856
Blurb Bookstore: ISBN Hardcover, Dust Jacket: 9798210988904
Language: English, Albanian
Standard Landscape, 10x8 inch, 25x20cm
100 pages, 87 photos, Premium Lustre Paper
Një udhëtim fotografik në peizazhin shqiptar siç shihet nga një arkitekte dhe urbaniste. Një Peizazh në transformim të vazhdueshëm nën ndikimin e aktiviteteve njerëzore dhe urbanizimit të shpejtë. Një peizazh i brishtë që nuk do të jetë më i njëjtë. Fotot e librit perfshijnë një hark kohor nga 2008 deri 2022. Ky është projekti më i gjatë fotografik nga Alketa Misja. Projekte të tjera fotografike prej të njëjtës autore janë Artifact Project - Fotografimi i Trashëgimisë Industriale të Periudhës Socialiste dhe Fotografimi i Arkitekturës Moderne në Shqipëri.
Në parathënien e saj Peizazhi si Trashëgimi, Falma Fshazi shkruan “Nëpërmjet punës së Alketa Misjes, peizazhi i Shqipërisë shfletohet si një album qindra faqesh. Secila foto është një libërth historie natyre, ekologjie, apo urbanizimi. Të gjitha bashkë, fotot dokumentojnë trashëgiminë shqiptare dhe peizazhin si trashëgimi.
Në Shqipërine e Albanian Scapes, ne rikujtojmë qytetet që ndërrojnë fytyrë me shpejtësi, teksa mbushen me ndërtesa të larta po aq sa me histori ende për t’u dëgjuar. Histori që mbivendosen, por vazhdojnë të jenë vetvetja, ashtu si dhe peizazhi urban shqiptar, transformimi i të cilit ka vijuar me intensitet drejt kodrave, fushave e brigjeve të lumenjve, duke hyrë edhe ku nuk i takon, por pa tjetërsuar dot ndjesinë e pamjen mesdhetare, gjurmët e kohëve, e as natyrën mikpritëse të vendasve”
Në parathënien e tij Në Shqipëri - Mes Peizazhit Natyror dhe Njerëzor, Andi Papastefani shkruan “Në këtë botim estetik e të veçantë, pamjet e këndshme të ngacmojnë syrin dhe mendjen. Ndryshe nga botime të tjera mbi Shqipërinë, ku theksohen vetëm bukuritë natyrore, ose në raste të tjera, veçse anarkia urbane, Alketa ka arritur të evidentojë kompleksitetin, kontrastin dhe problematikat e këtij vendi, me të cilin natyra është treguar aq bujare. Ky botim thekson përgjegjësinë e shoqërisë dhe banorëve për të kryer aktivitetet jetësore me sa më pak impakt negativ tek natyra
Si arkitekte dhe fotografe, ajo e prezanton këtë situatë plot kontradikta në narrativën e saj fotografike nëpër Shqipëri, me anë të imazheve ikonike që të shtyjnë të mendosh, të kuptosh vlerën e vërtetë të peizazhit, kulturës, historisë, si edhe atë që kemi humbur. “