Thomas Krempke, Tirana, New Boulevard, 2020 — © Thomas Krempke, *Tirana Bulevardi i Ri, 2020*

Ka qytete që mund t’i lexosh qartë—dhe të tjera që shpalosen ngadalë, diku midis pranisë dhe perceptimit. Në Shqipëri, peizazhi urban shpesh ndihet në pezull midis së kaluarës dhe së ardhmes, midis transformimit të shpejtë dhe rrëfimeve të papërfunduara. Pikërisht brenda kësaj gjendjeje të ndërmjetme Thomas Krempke e pozicionon shikimin e tij.

Një fotograf zviceran me një ndjeshmëri të dallueshme ndaj atmosferës dhe paqartësisë hapësinore, Krempke nuk e dokumenton thjesht qytetin—ai e riformulon atë. Imazhet e tij na ftojnë të ndalemi, të vëmë në pikëpyetje atë që shohim dhe të shqyrtojmë se si arkitektura përjetohet jo vetëm si formë, por si gjendje shpirtërore, kujtesë dhe projeksion.

Projekti i tij i fundit, ËNDËRR, i zhvilluar në Shqipëri, lëviz përgjatë kësaj vije delikate midis reales dhe imagjinares. Përmes fragmenteve të rrugëve, ndërtesave dhe momenteve të përditshme, vepra ndërton një portret të qetë dhe introspektiv të një vendi në ndryshim e sipër.

Ne folëm me të për qasjen e tij fotografike, përvojën e tij në Shqipëri dhe se si imazhet mund të riformësojnë mënyrën se si e kuptojmë hapësirën urbane.

Thomas Krempke, Durres, 2020 — © Thomas Krempke, *Durres 2020*

Alketa Misja për Tatì Space: Përshëndetje Z. Thomas! Para së gjithash, ju falënderoj shumë që pranuat ftesën për t'u intervistuar nga Tatì Space dhe që ndatë punën tuaj me lexuesit tanë. A mund të na tregoni më shumë rreth vetes? Si filloi udhëtimi juaj në fotografi dhe çfarë ju tërhoqi drejt temave urbane dhe arkitekturore?

Puna juaj shtrihet midis vëzhgimit urban dhe interpretimit poetik. Ju krijoni rrëfime vizuale që shkojnë përtej dokumentimit të thjeshtë, duke i ftuar shikuesit të përjetojnë qytetin si një peizazh emocional. Si i qaseni këtij tensioni midis realitetit dhe përfaqësimit në imazhet tuaja?

Thomas Krempke: Unë kam filluar të bëja filma të shkurtër që në moshën 16 vjeçare. Në moshën 22 vjeç, fillova të studioja Letërsi për dy vjet dhe më pas ndoqa Shkollën e Artit për Fotografi në Cyrih, nga viti 1979 deri në vitin 1983, pasi ishte fusha më e afërt me kinematografinë, për të cilën nuk kishte shkollë në atë kohë. Gjithmonë kam qenë i interesuar për vendet - ku jetojnë njerëzit dhe si jetojnë ata.

Në vitin 1980, bëra një film me bashkautorë rreth zaptimit të shtëpive në Cyrih, gjatë lëvizjes së viteve '80 të artistëve të rinj për më shumë hapësira kulturore në qytet. Për 40 vitet e ardhshme, bëra filma dokumentarë deri në vitin 2008, kur u ktheva në fotografi.

E fillova projektin tim të parë fotografik, "Pëshpëritja e Gjërave", si një ditar fotografik, por pas dy ose tre vitesh kuptova se kishte potencialin të zhvillohej më seriozisht dhe përfundimisht u bë një libër fotografik në vitin 2016. Libri është një ditar perceptimi - si perceptoj, çfarë është shikimi im dhe çfarë do të thotë të shikosh. Nuk ka portrete në këtë vepër.

Fillova të bëj portrete për projektin Ëndërr, pasi që në fillim doja të përfshija njerëz. Mora pjesë në një seminar në Arles me fotografin e njohur Yann Rabanier për të mësuar portretin. Gjithmonë kam patur frikë të fotografoja njerëz, por tani e shijoj këtë gjë.

Si në të gjitha projektet e mia, nuk synoj të jem shumë realist. Dua që njerëzit ta shohin realitetin ndryshe pasi të kenë përjetuar fotografitë e mia. Gjithçka ka të bëjë me perceptimin.

Thomas Krempke, Tirana, Piramida 2022 — ©Thomas Krempke, *Piramida e Diktatorit, Tirana 2022*

Tatì Space: Prej 5 vitesh tashmë ju fotografoni në Shqipëri. Projekti juaj i fundit ËNDËRR u prezantua në ekspozitën në Grupin ATA në Kamëz, Tiranë nga 26 marsi deri më 16 prill 2026. Cila ishte pika fillestare ose impulsi pas këtij projekti?

Titulli ËNDËRR sugjeron një shtresë subjektive ose poetike - si përkthehet kjo ide në gjuhën tuaj vizuale? Cilat lloj hapësira apo kushte urbane jeni ju më i interesuar të fotografoni në këtë seri?

Thomas Krempke: Projekti mbi Shqipërinë filloi me vizitën time të parë në vitin 2017. Isha i magjepsur që në fillim. Ajo që më tërhoqi vëmendjen ishte se si kontrastet dhe kontradiktat e shoqërisë janë shumë të dukshme në strukturën urbane. Është një shoqëri post-komuniste në transformim, por në disa aspekte e ndryshme nga vendet e tjera të Evropës Lindore. Shqipëria ishte shumë e mbyllur gjatë regjimit, dhe hapja e saj ndaj demokracisë dhe kapitalizmit ndodhi shumë shpejt - pothuajse si një shpërthim - gjë që i bën këto kontraste dhe kontradikta më të dukshme sesa në vendet e tjera.

Fillova të fotografoja gjatë vizitës sime të dytë në vitin 2019. Eca shumë nëpër qytet dhe u mahnita nga zhvillimi i tij kaotik. Për mua, kjo ishte veçanërisht interesante, sepse shtëpitë dhe vendet duket se kanë histori për të treguar. Ekziston Bulevardi dhe Qendra, por sa më shumë të largohesh në periferi, planifikimi zhduket.

Pjesa e parë e projektit u ekspozua në vitin 2022 nën titullin “Shi bie në Tiranë” në Galerie Kriens. Në vitin 2023, një pjesë e projektit u ekspozua nën titullin “Sot–Dje–Pasnesër” në Galerie am Platz, Eglisau, Zvicër. Megjithatë, titulli i projektit fotografik ka mbetur i njëjtë që nga fillimi: ËNDERR. Ekspozohet nën emrin e tij origjinal për herë të parë këtu në Shqipëri, në ambientet e Grupit ATA në Kamëz. Ekspozita mbështetet nga Grupi ATA dhe Ambasada Zvicerane në Tiranë, të cilëve u jam shumë mirënjohës.

Titulli i referohet ëndrrës së shqiptarëve për të gjetur fat dhe lumturi - qoftë si emigrant jashtë vendit ose në kryeqytet, Tiranë. Në të njëjtën kohë, ai pasqyron ëndrrën e kundërt të evropianëve që kërkojnë një destinacion turistik të pazbuluar, “autentik”. Ajo që më magjepsi ishte se si këto dy ëndrra kryqëzohen në një vend që askush nuk e di saktësisht se si ta gjejë. Kjo është ajo që doja të përcillja përmes fotografive të mia që në fillim.

Gjatë hulumtimit tim mbi Shqipërinë, vura re gjithashtu fjalën "ëndërr" që përsëritej kudo - në romane, poema dhe tekste këngësh - duke më shoqëruar si një lajtmotiv. Prandaj vendosa që ishte një titull shumë i përshtatshëm për projektin.

Çuditërisht, gjithmonë më kanë tërhequr ëndrrat. Ëndërroj shpesh natën dhe për një kohë mbaja ditarë në të cilët i shkruaja ato. Nuk e bëj më këtë. Në vend të kësaj, fotografoj situata që ndihen kontradiktore, si ëndrrat - ku e vjetra dhe e reja, e përfunduara dhe e papërfunduara, të gjitha bashkohen në një mënyrë jo racionale. Siç është imazhi i hotelit të papërfunduar në Golem me kolona të bardha.

Tatì Space: Në imazhet tuaja shfaqen elementë të ndryshëm si informaliteti, zhvillimi i shpejtë, historitë e shtresuara, e kaluara dhe e ardhmja, të dyja duke konkurruar për supremaci në një vend që përpiqet të jetojë në të tashmen (duke ju cituar ju). A keni hasur fenomene specifike urbane që kanë ndikuar në mënyrën tuaj të të parit ose të fotografuarit?

Një nga poezitë që keni zgjedhur për Ekspozitën, që më pëlqen shumë, është “Ënderr” e Visar Zhitit, e shkruar në vitin 1982 gjatë burgosjes së tij politike në burgun famëkeq të Spaçit. Si e formëson ideja e “ëndrrës” mënyrën se si i shihni dhe i fotografoni njerëzit dhe vendet? Si e shihni rolin e fotografisë në formësimin e kujtesës dhe të të kuptuarit të hapësirës urbane?

Thomas Krempke: Projekti ka të bëjë me ëndrrat individuale - me njerëz që ndërtojnë ëndrrat e tyre në vendin e tyre. Që nga fillimi, doja të bëja portrete të njerëzve të ndryshëm. Nuk doja të përqendrohesha te emigracioni; është një temë e lehtë dhe shumë të tjerë e kanë eksploruar tashmë. Isha më i interesuar të takoja njerëz që kanë zgjedhur të ndërtojnë një jetë këtu, shpesh duke u përballur me shumë vështirësi.

Ndërsa shoqëroja aktivistët në punën e tyre, ata më treguan vende si Tropoja, Zall Gjocaj, Kamza dhe Bathore. Projekti “Tirana Riverside” në Lagjen 5 Maji ishte ndoshta më i rëndësishmi, të cilin e ndoqa për një kohë të gjatë. Megjithatë, nuk isha atje si fotoreporter. Për projektin tim, është shumë e rëndësishme të mos jem shumë realist ose natyralist. Dua që shikuesit ta shohin realitetin ndryshe pasi të hasin fotografitë e mia. Ashtu si në librin “The Whispering of Things”, vazhdoj të eksploroj idenë e perceptimit - çfarë do të thotë të shikosh dhe të perceptosh.

Në një farë mënyre, fotografimi në Shqipëri ka ndryshuar mënyrën time të të parit, sepse është hera e parë që kam punuar në një projekt kaq të gjerë gjatë pesë viteve. E kam vizituar 16 herë dhe gjithsej kam kaluar më shumë se një vit. Nuk jam zhytur kurrë kaq thellë në një projekt në një vend tjetër më parë. Tani shikoj më saktë. Shqipëria është bërë si një pasqyrë, duke ndryshuar mënyrën se si e shoh vendin tim.

Tatì Space: Në çfarë projektesh po punoni aktualisht, ose po planifikoni për të ardhmen e afërt? A ka qytete ose kontekste të tjera që jeni të interesuar t'i eksploroni më pas?

Së fundmi, çfarë këshille do t'u jepnit fotografëve të rinj që janë të interesuar në fotografinë urbane dhe arkitekturore? Si mund të zhvillojnë ata një zë kritik në vend që të kenë vetëm aftësi teknike?

Thomas Krempke: Dua të botoj librin ËNDËRR. Gjatë vitit të kaluar, kam punuar për përfundimin e librit, si në aspektin e fotografive ashtu edhe të tekstit, dhe shpresoj të gjej një botues të mirë. Gjithashtu, po planifikoj një projekt të vogël, të cilin shpresoj ta zhvilloj me një muzikant të ri, të fokusuar në temën e perceptimit të kohës.

Sa i përket temave urbane, do të doja të krijoja një projekt të vogël në qytetin tim, duke iu afruar atij me një mënyrë të re të të parit, të ngjashme me perspektivën që zhvillova në Shqipëri.

Këshilla ime për fotografët e rinj do të ishte të Shikojnë dhe të Ecin shumë - dhe të përdorin librat si burim frymëzimi.

TatìSpace: Faleminderit shumë për intervistën dhe shpresoj të shikojmë më shumë nga puna juaj rreth Shqipërisë.